De Tien Geboden opengebroken

Het gebruiken van God om gewelddadigheden te legitimeren, is volgens rabbijn Marc-Alain Ouaknin strijdig met de Tien Geboden. Ouaknin biedt een geweldloze interpretatie van de decaloog en probeert er een hedendaagse invulling aan te geven: 'Religie is de wortel van de menselijkheid.'..

door Pieter Hilhorst

De aanslagen op New York en Washington hebben de reputatie van religie geen goed gedaan. Bin Laden is niet de enige die zijn geweld een goddelijke glans wil geven. Na de bombardementen op Afghanistan riep hij op tot een heilige oorlog. Bush op zijn beurt vraagt God Amerika te zegenen. En Israëlische kolonisten legitimeren hun gewelddadigheden graag met een beroep op de ondeelbaarheid van het Heilige Land.

Gematigde gelovigen is dit extremisme een gruwel. Ze willen dat hun geloof zich laat verzoenen met democratische, liberale waarden. Toch kent elke religie elementen die op gespannen voet staan met de hedendaagse westerse waarden. Homoseksuelen komen er in de islam, het christendom én het joodse geloof bekaaid van af.

Gematigde gelovigen proberen daarom hun geloofsbelevenis eigentijds te maken door de traditie en de heilige geschriften te interpreteren. Maar hoe voorkom je dat je daarmee vervalt in relativisme? Waarom is het oordeel over homoseksualiteit tijdgebonden, maar heeft het verbod op stelen niets aan actualiteit ingeboet?

Marc-Alain Ouaknin is een expert in het interpreteren van heilige teksten. Onlangs verscheen van hem in vertaling De Tien Geboden (Uitgeverij Boom). In dit boek probeert hij aan de oude gedragsregels een 21ste-eeuwse invulling te geven. Ouaknin is rabbijn en filosoof. Hij verdeelt zijn tijd tussen de universiteit van Bar Ilan in Tel Aviv in Israël en het Centre d'études juives Aleph in Parijs.

Ouaknin is radicaal. Hij ziet het interpreteren van de traditie niet als een noodzakelijk kwaad, sterker nog: het vernieuwen van de betekenis van religieuze teksten is volgens hem juist een essentieel onderdeel van de goddelijke opdracht. Het is volgens hem geen toeval dat Mozes de Stenen Tafelen brak, toen hij ermee afdaalde van de berg Sinaï - het signaal was dat we voorbij de letterlijkheid moeten komen.

Om te kunnen leren, moeten we beginnen met vergeten. Het oneindige van God is volgens Ouaknin namelijk samengebald in een eindige tekst. De enige manier om een glimp op te vangen van het oneindige is door de tekst open te breken, door te lezen dat de stukken eraf vliegen en er iets nieuws ontstaat: 'Als God de Schepper is en hij heeft de mens naar zijn evenbeeld geschapen, betekent dit dat de mens ook een schepper is. Het vinden van nieuwe betekenissen van de heilige tekst, is het creëren van iets nieuws.'

Volgens de overlevering liepen de letters in de Stenen Tafelen door tot de achterkant. Het waren dus eigenlijk gaten. De openbaring bestond dus uit niets. Het is aan de mensen er invulling aan te geven. In de visie van Ouaknin is dat ook de betekenis van het ritueel van de besnijdenis. 'Door een klein stukje huid weg te nemen, wordt een tekort gecreëerd. Deze onvolmaaktheid roept het verlangen los en geeft tegelijkertijd de mogelijkheid zichzelf te overtreffen.'

Ouaknin wil een geweldloze, toekomstgerichte interpretatie geven van de Tien Geboden. Hij stelt dan ook dat het gebruiken van God om gewelddadigheden te legitimeren, strijdig is met het Derde Gebod. Daarin staat immers dat mensen de naam van de Eeuwige niet mogen misbruiken. Deze afkeer van geweld betreft niet alleen fysieke mishandeling. In een analyse van het Zesde Gebod (Gij zult niet doden) laat hij zien dat Abel eigenlijk al dood was voor hij door zijn broer werd vermoord. Zijn identiteit werd zowel door zijn broer als door zijn moeder ontkend, waarmee de weg werd bereid voor de uiteindelijke moord.

Het is volgens Ouaknin precies het mechanisme waarom mensen tot gruweldaden als de holocaust in staat zijn. Al voor de genocide werden de joden beroofd van hun identiteit en dus van hun menselijkheid. Het gebod niet te doden houdt dus een opdracht in om mensen recht te doen. Je mag ze niet terugbrengen tot een etiket. In het woord begrijpen zit het woord grijpen (in het Frans: comprendre, prendre). Wie te makkelijk denkt een ander te doorgronden, neemt hem daarmee letterlijk in de greep.

Bij zijn interpretatie van de decaloog schuwt de rabbijn niet flinke sprongen te maken. Het gebod de sabbat te heiligen, herformuleert hij in een opdracht milieubewust te zijn. Je zult de zevende dag niet werken, betekent volgens hem dat je werk moet overlaten voor later en de aarde niet mag uitbuiten. Gij zult geen overspel plegen (Zevende Gebod) wordt bij hem een opdracht verantwoordelijkheid te nemen voor je nageslacht. Het Derde Gebod (gij zult de naam van God niet ijdel gebruiken) transformeert hij tot een aansporing je te onderscheiden van anderen.

Toch vindt hij niet dat hij te ver gaat met zijn interpretaties. 'Ik stel me niet de vraag wat de tekst zegt, maar wat de tekst tegen mij zegt. Ik probeer de algemene betekenis te vertalen naar een existentiële betekenis. Het gaat erom wat hij voor mij betekent. Als de tekst me niets zegt, heb ik de tekst niet begrepen.'

Gevraagd of dat niet een erg persoonlijke duiding is, voegt hij eraan toe dat hij natuurlijk nooit op eigen houtje tot zo'n interpretatie komt. Het is een gemeenschappelijke onderneming met collega's en studenten.

'Iedereen kan natuurlijk zeggen dat mijn duiding niet deugt. Het bijzondere is alleen dat mensen meestal zeggen dat ze mijn boek mooi vinden of er juist helemaal niet van houden. Het zijn kwalificaties die geen betrekking hebben op de vraag of het waar is of niet - het is veel existentiëler dan dat. Dat is ook mijn ervaring. Het interpreteren is niet alleen een intellectuele bezigheid, het is ook een spirituele activiteit. Het bestuderen van de teksten verblijdt me. Waarom is de ene interpretatie beter dan de andere? Voor mij is dat volstrekt duidelijk. De vreugde die ik ervaar, is voor mij een teken dat mijn interpretatie zich verdiept en dat ik op de juiste weg ben.

'Mensen die traditioneler in de leer zijn, vrezen altijd dat een te vrije interpretatie ondermijnend kan werken. Als het gebod de sabbat te eerbiedigen eigenlijk neerkomt op het zorgdragen voor het milieu en de generaties na ons, kan iemand met recht zeggen dat wie zich aan die eigenlijke opdracht houdt, het niet zo nauw hoeft te nemen met de rust op de zevende dag. Als het verbod op overspel draait om de zorg voor het nageslacht, kan iemand betogen dat vreemdgaan niet erg is zolang er goede voorbehoedsmiddelen worden gebruikt en het eigen nageslacht niet in het gedrang komt.'

Dit gebruik van zijn interpretatie is niet de bedoeling van Ouaknin. Dat er geen vaste betekenis bestaat van de heilige teksten, betekent niet dat iedereen maar mag doen wat hij wil. 'Natuurlijk kun je zeggen dat het onhandig is de sabbat op zaterdag te vieren. In Europa en Noord-Amerika geldt immers de zondag als de rustdag. Maar als je de sabbat dan maar verplaatst naar de zondag ben je niet meer bezig met het innoveren van de traditie. Nee, dan worden we een andere godsdienst, christendom genaamd.'

Dat is ook precies wat Ouaknin liberale joden verwijt. In zijn ogen zijn die niet bezig de traditie te vernieuwen, maar de traditie af te breken. Sommige dingen zijn volgens hem ook niet te vernieuwen: 'In de Torah staat dat het verboden is varkensvlees te eten. Dat is zo eenduidig en simpel, daar valt weinig aan te herinterpreteren.'

Zijn bedoeling is dan ook niet de tradities af te schaffen, maar er een nieuwe be

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden