De thuisloosheid in de schilderijen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: wit.

Vilhelm Hammershøi, Kamer in het huis van de kunstenaar in Strandberg, Kopenhagen, met zijn vrouw. 1902, olieverf op doek, 75,5 x 79 cm Statens Museum for Kunst, Kopenhagen

Er is altijd iets scheef, zei mijn man. We bekeken de interieurs van Vilhelm Hammershøi in Kopenhagen - zo wit en leeg, wachtend bijna. Soms heeft zonlicht de hoofdrol, dat van het wit honderd verschillende tinten maakt. Soms zit de vrouw van de kunstenaar in het interieur, zoals ook hier, maar een hoofdrol krijgt zij niet. Het zijn de ruimtes zelf; oningevulde huizen.

Omdat er weinig op de schilderijen staat, ga je langzaam kijken en vanwege het licht wordt de leegte op een gegeven moment zo nadrukkelijk dat-ie niet meer helemaal goed voelt. Wat zijn dit voor huizen, voelt iemand zich hier thuis? Een sluimerend gevoel ontstaat, niet echt eng, meer suspense zoals je die kent uit een goede film, waar niets gebeurt en toch de spanning oploopt.

Vilhelm Hammershøi, Kamer in het huis van de kunstenaar in Strandberg, Kopenhagen, met zijn vrouw. Beeld Statens Museum for Kunst, Kopenhagen

'Thuisloosheid'

Alles is sfeer in Hammershøi's huizen en die is niet per se geruststellend. Dat hele witte maakt het droomachtig, het deed me denken aan dat ijle witte landschap in de film Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) waarin herinneringen als flitsen kunnen opdoemen. In deze ruimte kunnen vergeten gevoelens plotseling tevoorschijn komen, lijkt het.

Peter Nørgaard Larsen, conservator in het Statens Museum, noemt het in een Hammershøi-monografie 'de thuisloosheid in de schilderijen'. Een paar jaar na deze schilderijen beschreef Sigmund Freud zijn ideeën over Das Unheimliche (1919), het onheilspellende. Datgene wat op een vreemde manier vertrouwd voelt en tegelijkertijd afstotelijk of bedreigend. Het was vlak na de Eerste Wereldoorlog, de eerste desillusies over de Europese beschaving hadden erin gehakt.

Het Unheimliche benadrukt een verlangen naar veiligheid die niet (meer) binnen bereik ligt. Larsen verbindt dit aan de interieurschilderijen van Hammershøi en in alles voel je dat hij ook denkt aan de ontheemde sfeer op dit moment: een nieuwe wereld vol thuislozen, waar gezocht wordt naar identiteit als naar de slaapknuffel die ons altijd geruststelde, en alles goed maakte.

Scheef

Maar zo leeg en stil als de witte interieurschilderijen zijn, er is dus altijd iets scheef. Een deurpost, paneel of een lambrisering. Het lijkt regelmatiger dan het is. Dit detail had ik gefotografeerd omdat er een lijst aan de muur hangt zonder voorstelling. Dat deed hij ook vaker, alsof ook hier nog iets ingevuld moet worden of iets vergeten is. En toen keek ik nog eens, en zag ik pas écht iets scheefs: in de wandlijst links zit een deuk alsof er net een auto tegenaan is gereden. Die had ik, er recht voor staand, niet eens opgemerkt.

Ik begon mijn camera al te verdenken van vervormen, maar afbeeldingen op internet laten het duidelijk zien: niet één, maar drie en bijna vier van die rare bochten, in een recht bedoelde wandlijst.

Een beetje scheef geloof ik wel dat Hammershøi zijn lijnen maakte, een beetje ontregelend mag zo'n interieur best zijn, maar dit, zo weet ik zeker, heeft ook hij niet voorzien. Dit grapje van de geschiedenis, meestal in oudere schilderijen, komt door iets heel anders: het opspannen van het doek op de houten lijst. Daar krijg je golvende randen van. In dit geval zo erg, dat zelfs de linkerkant van het wandlijstje meewijkt. Die vervormingen heten spanguirlandes, alsof het slingers zijn, ontstaan doordat de rek uit het doek is gegaan op alle plekken behalve waar het linnen met een spijker op de lijst vast zit. Daar worden de randen kringelig van. En de ruimtes dus nog vervreemdender.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden