De terugkeer van sorry

Vrijdag is de Filosofie Nacht. Het thema is dit jaar schuld en boete. V stelt: het decennialang als hypocriet en tuttig weggezette schuldgevoel is toe aan een herwaardering.

Je zou zeggen dat ze zich schuldig moeten voelen, de mannen die hun banken met schulden overlaadden. Ze brachten niet alleen hun eigen bedrijven aan de rand van de afgrond, maar stortten en passant de hele westerse economie in een crisis.


Maar niet alle schuldigen kampen met schuldgevoel, bleek uit een rondgang van de Volkskrant enkele weken geleden. De gevallen ABN-bankier Rijkman Groenink is commissaris bij SHV en het Stedelijk Museum, zijn collega Wilco Jiskoot werd adviseur van miljardair Marcel Boekhoorn, net als de in diskrediet geraakte Aholdtopman Cees van der Hoeven. Ook het professionele leven van de commissarissen, die toezicht moesten houden op het bankwezen, heeft niet heel erg geleden onder het debacle van banken als ABN Amro en ING, concludeerde de Volkskrant. Veel bankiers, van Groenink tot Richard Fuld van Lehman Brothers, lijken helemaal geen last te hebben van schuldgevoel. Ze vinden eerder dat hun onrecht is aangedaan, dat ze het slachtoffer zijn geworden van een hetze in de media.


Schuld en boete is het thema van de Maand van de Filosofie. Hoogtepunt is de Filosofie Nacht op 12 april, waarbij filosofen, economen, politici en andere waarnemers zullen spreken over thema's als het geweten van geld of de psyche van de bankier.


Schuld - in geld - gold eeuwenlang als iets slechts. Tot ver in de Middeleeuwen verbood de katholieke kerk het uitlenen van geld tegen rente. De ouderen onder ons zijn nog opgevoed met de gedachte dat je eerst moest sparen voordat je een dure aankoop deed. Tegenwoordig worden studenten verleid met een rekening waarop ze 2.000 euro rood mogen staan.


Tegelijkertijd met het financiële schuldgevoel verminderde ook het existentiële schuldgevoel. Eeuwenlang stond schuld centraal in de westerse cultuur. Volgens het christelijke leerstuk van de erfzonde zijn we reeds bij geboorte schuldig, omdat Adam en Eva van de boom der kennis aten. Een seculiere verklaring biedt Le Prix de la Vérité van de Franse antropoloog Marcel Hénaff. Als jager-verzamelaar leefde de mens nog in volmaakte harmonie met de natuur. Soms legde hij een dier om, soms werd hij zelf omgelegd; er was evenwicht. Dat evenwicht werd doorbroken toen de mens de natuur naar zijn hand ging zetten door landbouw en veeteelt, zegt Hénaff, zo'n tienduizend jaar geleden. Daardoor ontstond een gevoel van schuld ten opzichte van de natuur. Het offer deed zijn intrede, als een manier om de natuurlijke balans te herstellen.


Ook de Duitse filosoof Martin Heidegger meende dat de mens zich per definitie schuldig voelt. Niet omdat hij iets misdaan heeft, maar omdat hij diep van binnen beseft dat hij niet volledig recht heeft op zijn bezittingen. Hij heeft zich de wereld toegeëigend, aldus Heidegger. 'De mens heeft zelf niet voor de grond onder zijn voeten gezorgd. Hij is niet zijn eigen schepper', schrijft filosoof Coen Simon over Heidegger in Schuldgevoel, zijn essay voor de Maand van de Filosofie. 'Wat we hebben, verdienen we natuurlijk niet zonder meer. Zelfs dat wat we volkomen eigenhandig bij elkaar hebben verdiend, hebben we nog altijd te danken aan de juiste omstandigheden en de talenten die we meekregen bij onze geboorte', aldus Simon. De mens wordt in de wereld geworpen, meent Heidegger, als door een blinde slingeraar wiens worp hij niet kan beïnvloeden.


De afgelopen decennia is dit Heideggeriaanse schuldgevoel steeds meer op de achtergrond geraakt. In het neoliberalisme wordt de mens nadrukkelijk wél gezien als zijn eigen schepper. In zijn boek Twilight of the Elites vergelijkt de Amerikaanse journalist Christopher Hayes de ouderwetse edelman met de moderne high potential. De edelman kende een zekere noblesse oblige, de verplichting om iets voor de minder gefortuneerden te doen, juist omdat hij doordrongen was van het toeval van zijn aristocratische geboorte.


De hedendaagse topverdiener heeft het gevoel dat hij het allemaal zelf heeft gedaan. Zeker in de Verenigde Staten heeft hij vanaf de middelbare school keihard gewerkt en enorme bedragen in zichzelf geïnvesteerd, om van de beste universiteiten door te stromen naar de beste maar ook meest veeleisende werkgevers. Ze voelen zich niemand iets verschuldigd, aldus Hayes, ze hebben zelf gestreden en gewonnen. Daarom mogen ze nemen waar ze recht op hebben. In deze gedachtewereld is nauwelijks plaats voor het toeval - gezin van herkomst, aanleg, talent, pech of geluk.


In zo'n individualistische cultuur zou je een sterk individualistisch schuldgevoel verwachten. Als topmanagers enorme bedragen verdienen omdat ze zulke geweldige kwaliteiten zouden hebben, zou je niet alleen verwachten dat ze keihard worden afgerekend op slechte resultaten, maar ook dat ze een enorme nederigheid zouden tentoonspreiden, openbaar boete zouden doen, zich als vrijwilliger bij de voedselbank zouden aanmelden. Sorry mensen, ik dacht dat ik geweldig was, maar ik heb jullie centen erdoorheen gejaagd en de economie in een crisis gestort, waardoor er nu meer werklozen zijn dan ooit.


Dat schuldgevoel is doorgaans ver te zoeken. Voor een deel is dat psychologisch te verklaren. Wie een carrière lang zijn ego heeft opgepompt, zal niet zo gemakkelijk aanvaarden dat hij op groteske wijze gefaald heeft. Een beetje master of the universe voelt zich verheven boven de kritiek van de mindere goden. Wat dacht de trainer van FC Knudde wel, toen hij Bram Moszkowicz - de Lionel Messi van de Nederlandse advocatuur - tot de orde meende te roepen.


Ter rechtvaardiging van hun eigen handelen doen de gevallen toplieden opeens wel een beroep op het toeval. Succes berust op eigen verdienste, falen op een ongelukkige samenloop van omstandigheden, zoals een kredietcrisis die niemand zag aankomen. Het zijn bovendien bepaalde types die de top bereiken. Volgens de psychologen Mark van Vugt en Max Wildschut is de moderne werkorganisatie een 'echte kansenzone voor narcisten en psychopaten'. Grote hiërarchische organisaties bieden veel kansen om macht te krijgen en jezelf te verrijken, schrijven ze in hun onlangs verschenen boek Gezag. Narcisten en psychopaten hebben niet veel last van schuldgevoel, wel van een hoge machtsbehoefte. Ze willen roem en ze willen winnen.


De filosofe Mirjam van Reijen verklaart individuele schuldgevoelens uit een botsing tussen feit en norm. Je hebt je moeder niet geholpen, terwijl je eigenlijk vindt dat je dat wél had moeten doen. Maar je heb het niet gedaan omdat je andere dingen kennelijk belangrijker vond. Om een andere keuze te maken, had je een ander mens moeten zijn. Daarmee zijn schuldgevoelens niet alleen weinig productief, maar ook overbodig, aldus Van Reijen.


Vaak is schuldgevoeleen schijnheilig lapmiddeltje waarmee we achteraf ons geweten proberen te zuiveren. Zeggen dat we ons schuldig voelen, geeft verlichting. Bovendien is het een manier om anderen te vriend te houden. Je moeder zal je eerder begrijpen als je schuldgevoel toont. Een emotie als schuld is een evolutionair ingebouwd systeem om relaties in stand te houden, schrijven Van Vugt en Wildschut.


Zo bezien kun je zeggen dat gevallen topmanagers op hun manier eigenlijk heel oprecht zijn. Ze ervaren geen schuldgevoel omdat hun normen niet veranderd zijn. Ze geloven nog steeds dat niet alleen zijzelf, maar ook de samenleving het meest gebaat is bij een hard en agressief kapitalisme. Maar wat belangrijker is: ook in de samenleving zijn de normen niet echt veranderd. De schuldencrisis heeft slechts mondjesmaat tot bezinning geleid. In de financiële wereld worden nog altijd hoge salarissen en bonussen betaald. Politici spreken er meer dan ooit schande van, maar durven er nauwelijks iets aan te doen. Door hoge schulden zijn staten juist sterker afhankelijk geworden van de financiële markten, ironisch genoeg door een crisis die door die markten is veroorzaakt.


Daarom heeft het offeren van topmanagers iets willekeurigs. De gevallen toplieden geloven, niet geheel ten onrechte, dat zij als zondebok geofferd moesten worden, zodat het systeem vrolijk verder kan draaien. Groenink moest gaan, maar nu wordt ABN Amro geleid door Gerrit Zalm, voormalig topman van DSB, die failliet ging toen zij haar klanten niet langer dubieuze, veel te dure verzekeringen mocht aansmeren. Een andere VVD'er, grootverzamelaar van commissariaten Loek Hermans, lijkt immuun voor alle fiasco's die zich onder zijn ogen hebben voltrokken.


Toch zou het Hermans en al die andere falende toezichthouders sieren als zij zich wat schuldiger zouden voelen. Schuldgevoel mag zijn hypocriete kanten hebben, het is een nuttige emotie. 'Wie schuld kan voelen, weet zich verantwoordelijk', schrijft Coen Simon. Een individualistische vorm van schuldgevoel dient echter vooral als correctie achteraf.


Voor echte maatschappelijke verandering is een herwaardering van de schuld als fundamenteel menselijk tekort noodzakelijk. 'Ik heb geluk gehad dat ik in een welgesteld gezin in Londen opgroeide en niet in Afrika', zei de Britse econome Noreena Hertz over haar kritische houding. Schuld tegenover de pechvogels motiveerde haar strijd voor een rechtvaardiger wereld.


Deze vorm van schuldgevoel is de laatste jaren veel bekritiseerd en geridiculiseerd. Zij kan inderdaad leiden tot een kritiekloos omhelzen van ontwikkelingshulp, zelfs van brute Afrikaanse dictatoren, en tot het ontkennen van de eigen verantwoordelijkheid van 'zielige' mensen in binnen- en buitenland. Maar natuurlijk voelt Hertz zich niet letterlijk schuldig. Ze bedoelt iets anders: hebzucht en egoïsme kunnen slechts getemperd worden door de erkenning dat ons lot in sterke mate van toeval afhankelijk is, van het feit dat wij in de wereld geworpen zijn. Wie mazzel heeft gehad, moet zich daarom ook inspannen voor de mensen die het minder getroffen hebben.


Naar de beurs

De afgelopen jaren had de Filosofie Nacht plaats in Felix Meritis, dit jaar is gekozen voor de Beurs van Berlage. 'Terug naar de wortels van de vrije markt', zegt de organisatie - de Amsterdamse beurs is de oudste effectenbeurs ter wereld. Het hoofdonderwerp in de interviews, lezingen en debatten tijdens de Filosofie Nacht is de vraag welke diepere problemen schuilgaan achter de economische crisis. Eregast is de Amerikaanse filosoof Michael Sandel. Verder met o.a. Herman Wijffels, Jan Marijnissen, Rutger Claessen, Joris Luyendijk en Bas Haring.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden