De tertsen moeten rollen

Wie: Michiel Slaats..

Heel even gaan zijn vingers over de toetsen van de Kawai. Wat snelle toonladders en hij weet genoeg. Michiel Slaats, pianostemmer te Utrecht, doet er drie kwartier à een uur over om een piano te stemmen. Hij opent zijn leren koffertje met gereedschap en haalt de frontplaat van het instrument. Daarna gaat de klep eraf. Die klep blijkt tegenwoordig ook met een ingebouwde vertraging te bestaan: ‘Zodat hij niet, klabam, op de tere kindervingertjes valt, maar langzaam naar beneden gaat.’ Nu is het hele mechaniek blootgelegd, de ingewanden van de piano. De hamers die de snaren aanslaan en zo voor het pianogeluid zorgen, zijn duidelijk zichtbaar.

‘Je begint altijd bij de ‘A-één gestreept-octaaf’, zegt hij. ‘Die toon moet exact 440 hertz zijn. En wat ik dan het eerste doe, is de temperatuur leggen.’

1. De temperatuur leggen? Wat bedoelt de pianostemmer daar mee?

a. Zorgen dat de toonafstanden de juiste verhouding tot elkaar hebben.

b. Zorgen dat de piano exact op kamertemperatuur is, dus 21 graden.

Het gekke van pianostemmen is dat je het instrument vals moet stemmen, vindt Slaats. ‘Dat komt omdat de twaalf tonen van ons toonsysteem er niet precies in passen. Dus: of je stemt een aantal intervallen helemaal zuiver, zoals dat eeuwen geleden ging, maar dan is de laatste erg vals, of je stemt zo dat die valsheid als het ware verdeeld is over de hele toonladder. Dat is de moderne manier. We noemen dat de ‘evenredig zwevende temperatuur.’ Een gemiddeld oor hoort die valsheid allang niet meer, maar het zijne (uiteraard) wel.

Slaats pakt een stemkeiltje en de stemhamer. De stempennen, waaraan de snaren bevestigd zijn, stelt hij zo bij dat het geluid verandert. De tonen moeten op een bepaalde manier klinken. Of, zoals hij het zegt: ‘kwinten moeten zweven, tertsen moeten rollen.’

2. Wacht even, een stemkeiltje?

a. Een soort bandenlichter, om de snaren mee te isoleren, zodat ze apart gestemd kunnen worden.

b. Een geavanceerd stemvorkje.

c. Het borreltje waarmee alle stemmers een stemsessie beginnen.

3. Een makkie, wat doet de pianostemmer met de stemhamer?

a. De stempennen aandraaien tot de toon goed is.

b. Zachtjes tikken op de stempennen tot de toon goed is.

c. De snaren tikjes geven tot de toon goed is.

Treng, treng, treng klinkt het, als de pianostemmer met links de akkoorden aanslaat en met rechts de stempennen stelt. Dreng, dreng, dreng. Krong, krong, krong. ‘Een snaar klinkt het mooist op het punt van breken’, zegt Slaats. ‘Hoe strakker aangespannen, hoe mooier.’ Een piano moet ongeveer elk halfjaar gestemd worden. En één keer in de vijf jaar is een grote beurt nodig, een apk voor piano’s. ‘Dan regel je bijvoorbeeld de afval, waarbij de opstoter belangrijk is.’

4. Afval regelen, wat is dat?

a. De toetsen oplichten en er stof en schilfers onder vandaan zuigen.

b. Het laatste stukje van een paar millimeter, vlak voor de hamer de toetsen raakt, heet de afval. Die moet je soms bijstellen.

5. En de opstoter?

a. Geeft de hamer een zetje zodat die op eigen kracht het laatste stukje naar de snaren duwt.

b. Is een minikruimeldief waarmee je tussen de toetsen kunt zuigen.

Michiel Slaats vindt wel eens een nestje babymuizen (!) onder de toetsen, en soms een clan motten die het vilt in de piano heeft opgegeten, maar de afwisseling van vocht en droogte zorgt voor de meest voorkomende pianoproblemen. ‘Nederland is een vals land, wat piano’s betreft’, zegt de stemmer. ‘De droge zomer van dit jaar, gevolgd door een heel natte periode, daar kan een piano niet tegen.’ Hij was laatst in Suriname, waar de luchtvochtigheid constant hoog is. Slaats: ‘Het enige wat daar gebeurt, is dat er eens een toets vastraakt. Maar onzuiver worden piano’s nauwelijks.’ Droogte is overigens erger dan nattigheid. ‘Als het stemblok -het hout waaraan de stempennen bevestigd zijn- scheurt, is de piano total loss. Tegenwoordig wordt voor dat stemblok gelukkig verlijmd multiplex gebruikt, dat sterker is dan massief hout.’ Dat is ook hard nodig in deze tijden van centrale verwarming.

Een woord dat Slaats opeens ook te binnen schiet als het om pianoproblemen gaat is: pappelen.

6. Wat is pappelen?

a. Dat de toets niet goed aanslaat, als het ware stuitert.

b. Pappelen en nathouden is de twee-eenheid voor piano-onderhoud, maar het pappelen, met een pappelkwastje het stof tussen de toetsen vandaan halen, wordt vaak vergeten.

c. De toetsen te hard aanslaan, waardoor de toon ontstemd raakt.

Slaats doet voor hoe dat gaat, pappelen. Hij laat meteen in het mechaniek ook alle verbindende onderdelen en schakels tussen de hamers en de toetsen zien. Het zijn er veel, met wonderlijke namen, zoals het ‘zadel’ en de ‘piloot’.

7. Waar zit de piloot?

a. Onder het zadel.

b. Boven het zadel.

c. Naast het zadel.

d. Op het zadel.

Na de bijzondere onderdelen in het pianomechaniek te hebben getoond, wil de pianostemmer ook nog best wat bijzondere werktuigen uit het pianostemmerskoffertje halen.

8. Ho, wat komt daar voor iets engs tevoorschijn. Het is een kweltang.

a. Een tang waarmee kindertjes vroeger even heel kort in de oren werd geknepen als ze tijdens hun pianolessen niet geconcentreerd genoeg speelden.

b. Een tang om het vilt dat ondere andere in de toetsen zit in te knijpen als het door vocht is uitgezet.

c. Een tang om de stempennen extra stevig aan te kunnen draaien.

9. Wat zit er niet in het pianostemmerskoffertje?

a. De demperlepeltjesrichter.

b. Het afvalijzer.

c. Het luchtijzer.

d. Een schroevendraaier.

e. Een demphoutje.

Stemmen alleen is niet genoeg. Als hij klaar is met de stempennen moet Slaats controleren hoe het geheel klinkt en speelt. Te zwaar, te licht, of precies goed? Hij speelt altijd dezelfde Beethovensonates om te horen hoe de stemming erin zit. Hij heeft het goed gedaan. De Kawai klinkt weer als een klok.

Rest nog één vraag. Waar raakt de pianostemmer zelf van ontstemd? ‘Eh, kinderen’, zegt Michiel Slaats. ‘Ik ben een kindervriend, maar niet tijdens mijn werk. Of iemand die met een zakje ritselt of met de krant knispert. Het gaat om plotselinge geluiden op bepaalde frequenties. Je bent dan zo geconcentreerd bezig dat je daar vreselijk van kunt schrikken. Een radio die aanstaat is daarentegen geen probleem.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden