De terreur van het positieve denken

Waar is het gebeurd, dat de 'vieze vuile kloteziekte K', die willekeurig om zich heen sloeg, werd tot een ziekte waar je 'gelukkig zelf heel veel aan kon doen'?

Afgelopen zomer overleed de Franse psychiater David Servan-Schreiber (50). Hij had kanker. David Servan-Schreiber werd 2003 bekend door zijn boek Uw brein als medicijn, over de wijze waarop je je hersenen kunt inzetten om stress- en angststoornissen te genezen. Na dit boek schreef Servan-Schreiber, hoogleraar aan de universiteit van Pittsburgh, een nieuw boek: Antikanker, een nieuwe leefstijl. Hij putte uit eigen ervaring: rond zijn dertigste was hij geopereerd aan een kwaadaardige hersentumor, waarna hij zich met grote kracht had gestort op het vinden van methoden om kanker te voorkomen en te genezen. Ook zijn tweede boek werd een bestseller.

In juni 2011, een maand voor zijn dood, verscheen Servan-Schreibers derde boek: On peut se dire au revoir plusieurs fois. De Nederlandse vertaling komt in februari uit onder de titel Je kunt verschillende keren afscheid nemen.

In dat boek, waarvan het blad Ode deze maand een voorpublicatie afdrukt, vraagt Servan-Schreiber zich af hoe het kan dat de kanker is teruggekomen ondanks al zijn voorzorgsmaatregelen, zijn gezonde leefstijl en zijn speciale dieet van broccoli en frambozen. 'Was het wel de moeite waard? Die duizenden wetenschappelijke artikelen die ik met een stofkam heb doorgevlooid, al die onderzoeken die ik heb doorgenomen, de vergelijking van uitkomsten, dat programma van de strijd tegen kanker dat ik zo zorgvuldig had opgezet en bijgehouden, met aanbevelingen en waarschuwingen... Dat alles om toch te eindigen met weer zo'n knol in je hersens, weer op de operatietafel, overgeleverd aan neurochirurgen en oncologen?'

Iemand die tijdens het sporten een been breekt, geneest, weer gaat sporten en dan zijn andere been breekt, zal zichzelf beschouwen als een zielig slachtoffer van domme pech, maar mensen die kanker krijgen, zich laten behandelen, gezonder gaan leven en na een tijdje opnieuw worden geconfronteerd met een tumor of uitzaaiingen, vervallen niet zelden in bittere zelfverwijten. Waren ze maar nóg gezonder gaan leven! Hadden ze maar harder gevochten, beter op hun rust gelet, niet naar die alternatieve genezers geluisterd, of juist wel naar die alternatieve genezers geluisterd! Hoe dan ook: eigen schuld, dikke bult.

Tot die conclusie komt ook David Servan-Schreiber. Het is niet zo, schrijft hij, dat de methode die hij in Antikanker beschreef niet deugde; het probleem was dat hij zich er niet aan had gehouden. 'Ik heb vaak gezegd dat alles wat ik in Antikanker aanbeveel ook in praktijk bracht. Grosso modo klopt dat ook wel, behalve op één punt. Door mezelf een afmattend en alles bij elkaar buitensporig hoog werktempo op te leggen, heb ik niet genoeg zorg besteed aan mezelf - en dat al heel wat jaren. Deze overbelasting gaat terug tot de publicatie van mijn vorige boek, Uw brein als medicijn. De belangstelling en erkentelijkheid die ik ontving maakten me zo gelukkig, dat ik me met hart en ziel heb heb gestort op de verdediging van dat gedachtegoed.

'Ik was zo dom te geloven dat ik beschermd werd door alleen maar een paar voorzorgsmaatregelen te treffen: ik lette op wat ik at, ik fietste dagelijks, ik mediteerde wat en deed elke dag wat aan yoga. Ik dacht dat dit me alle vrijheid gaf om de fundamentele behoeften van mijn organisme te ontkennen, zoals slaap, regelmaat en rust.'

Er zijn lessen te trekken uit zijn 'ongelukkige ervaring', schrijft Servan-Schreiber: 'Je mag jezelf niet uitputten, je moet je niet overwerken. Een van de belangrijkste vormen van bescherming tegen kanker bestaat eruit dat je een zekere innerlijke rust vindt.'

Innerlijke rust is goed en jezelf uitputten is ongezond, dat zal niemand ontkennen. Maar dat maakt het zelfverwijt dat uit Servan-Schreibers woorden spreekt niet minder schokkend. Alsof het inderdaad zijn eigen stomme schuld is dat hij is doodgegaan aan kanker. Alsof hij nog had kunnen leven, als hij maar een beetje harder zijn best had gedaan.

Soms halen mensen huiverend herinneringen op aan vroeger, toen kanker nog fluisterend als 'K' werd aangeduid. Doorgaans worden dan de goden geprezen en gedankt dat die donkere dagen voorbij zijn. Eén ding moet je de K-fluisteraars nageven: zij beschouwden kanker gewoon als een ziekte, een gruwelijke, smerige, vieze vuile kloteziekte die tamelijk willekeurig om zich heen sloeg en waarvan je maar beter geen slachtoffer kon worden.

De afgelopen jaren heeft die opvatting op mysterieuze wijze plaatsgemaakt voor een andere: kanker is weliswaar een vieze vuile kloteziekte, maar je kunt er zelf gelukkig heel veel aan doen! Je kunt 'vechten', je kunt 'strijden', je kunt 'de oorlog winnen'. Je kunt erbovenop komen.

Het zacht gefluisterde K van vroeger heeft plaats gemaakt voor de roze strikjes van Pink Ribbon en voor de gele armbandjes met Livestrong erop. De bandjes zijn sinds 2004 het beeldmerk van de Lance Armstrong Foundation. Wielrenner Armstrong kreeg in 1996 teelbalkanker, genas en won daarna zeven keer op rij de Ronde van Frankrijk. Sindsdien zet hij zich in voor de 'strijd tegen kanker'. Het Livestrong manifest-'Unity is strength. Knowledge is power. Attitude is everything' - klinkt bijna net zo opgeklopt als de trailer van de film New Kids Nitro ('Maaskantje vs Schijndel!') - alleen is die trailer ironisch bedoeld.

'Opgeven is geen optie!', is het ook al heldhaftige motto van de actie Alpe d'Huzes. Sinds 2006 proberen fietsers elk jaar zes keer de Alpe d'Huez te beklimmen om geld in te zamelen 'voor de strijd voor de overwinning op kanker'. De missie van Alpe d'Huzes luidt: 'Anderen faciliteren en inspireren om Goed, Gelukkig en Gezond te kunnen leven met kanker.'

Kanker inspireert tot heroïsche en meeslepende teksten. In oktober kwam Pink Ribbon Magazine 2011 uit, het jaarlijkse tijdschrift van Pink Ribbon, de stichting die in 2003 werd opgericht door Borstkankervereniging Nederland. Op pagina 2 en 3 staan vier ongelooflijk mooie, zeg maar gerust bloedgeile, blote meisjes. Hun lippen zijn roze gestift, de monden licht geopend. Boven hun perfecte prachtborsten staat 'Together'. Eronder: 'Verbinden. Delen. Strijden. Voor een toekomst zonder borstkanker.' Het is een advertentie van Estée Lauder, sponsor van het Pink Ribbon Gala, waarmee elk jaar in oktober de borstkankermaand wordt geopend.

Een paar pagina's verderop bedankt hoofdredacteur Esther Mutsaers de lezer voor het kopen van het blad.'Hiermee steun je de strijd tegen borstkanker, want 100% van de opbrengst gaat naar Stichting Pink Ribbon.' Toen Mutsaers werd gevraagd of ze dit jaar hoofdredacteur wilde zijn, twijfelde ze geen seconde. Een goede vriendin van haar was overleden aan borstkanker: 'Eindelijk kon ik in beweging komen. Met dit feelgoodmagazine kreeg ik de mogelijkheid mijn bijdrage te leveren en mijn onmacht om te zetten in kracht.'

Bijdrage leveren. Strijden. Vechten. Onmacht omzetten in kracht. Het zijn kreten die het goed doen, net als het koppelen van bekende Nederlanders aan een goed doel. Het omslagartikel van Opzij is deze maand gewijd aan 'sterrenactivisme', ook wel 'lifestyleactivisme' genoemd. De combinatie goed doel plus bekende Nederlander plus positiviteit werkt als een tierelier, is de strekking van het verhaal. En inderdaad: deze week bleek uit een verslag van het Centraal Bureau Fondsenwerving dat Nederland steeds meer geeft aan goede doelen. Bij 831 instellingen kwam het afgelopen jaar in totaal 3,8 miljard binnen.

Prachtig toch? Zeker, zolang het spel maar eerlijk wordt gespeeld. En dat is als het om kanker gaat, niet altijd het geval. Rond kanker is een merkwaardig, opgeklopt sfeertje ontstaan van hip en trendy, glamour en schoonheid, van 'met z'n allen ervoor gaan', dan 'krijgen we die ziekte er wel onder'.

Dat is een leugen. In 2007 werden in Nederland ruim 86 duizend nieuwe gevallen van kanker geregistreerd. Volgens het rapport Kanker in Nederland tot 2020, dat KWF Kankerbestrijding in september presenteerde, zijn dat er sinds kort jaarlijks meer dan 100 duizend; per jaar overlijden meer dan 40 duizend mensen aan de ziekte. In 2020 is het aantal nieuwe kankerpatiënten naar verwachting gestegen naar 123 duizend per jaar; een toename van ruim 40 procent. Een van de oorzaken is de vergrijzing - kanker komt vooral voor op hogere leeftijd.

Uit het rapport: 'Sommige vormen van kanker zijn te voorkomen door een gezonde leefstijl, vaccinatie of opsporing van voorstadia, maar andere vormen ontstaan gewoon. Pech, zou je het kunnen noemen. Na de diagnose kanker is het verloop van de ziekte zeer variabel. Sommige vormen van kanker zijn helaas nog steeds dodelijk. Andere vormen zijn goed behandelbaar en inmiddels omgevormd van een dodelijke ziekte in een chronische of zelfs kortdurende acute ziekte.'

Half november kwam Pink Ribbon onder vuur te liggen na een uitzending van Nieuwsuur. Van de 16 miljoen euro die Pink Ribbon de afgelopen vijf jaar van bedrijven en particulieren kreeg, bleek nog geen drie ton te zijn besteed aan wetenschappelijk onderzoek: veel minder dan de 15 procent die Pink Ribbon zei daaraan te besteden.

Een week later was tijdens het IDFA Pink Ribbons, Inc. te zien, een kritische documentaire waarin wetenschappers en opiniemakers de vloer aanvegen met de machtige marketingmachine die Pink Ribbon is. De organisatie heeft inmiddels geschrokken op alle commotie gereageerd. Ze benadrukt op haar site en in de media dat wetenschappelijk onderzoek ook helemáál niet het voornaamste doel van de stichting is. Het voornaamste doel van de stichting Pink Ribbon is 'het vergroten van de bewustwording en voorlichting op het gebied van borstkanker'.

De grote vraag is: om wat voor 'bewustwording' gaat het precies? De bewustwording dat je kanker kunt 'overwinnen' als je maar hard genoeg 'strijdt'? Als dat zo is, moet de organisatie onmiddellijk worden opgeheven, want die claim heeft vooralsnog niemand hard kunnen maken.

Het wordt tijd voor een grauwe, grijze campagne die vertelt dat kanker een vieze vuile kloteziekte is, waarvoor je je in een aantal gevallen kunt laten behandelen en waarmee je in een aantal gevallen nog best lang kunt leven. Als je mazzel hebt.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden