De tefalpan zit zelfs in de ijsbeer

Stabiele fluorverbindingen hopen zich op in het milieu, tot in de ijsbeer op de noordpool. Greenpeace wil productie en gebruik verbieden....

De miljardensuccessen van de tefalpan, de pizzadoos en waterafstotende regenjassen laten hun sporen achter in het bloed. Fluorverbindingen die worden gebruikt bij de productie van anti-aanbaklaag of als afbraakproduct van textielcoating, worden teruggevonden in het bloed van Amerikanen en West-Europeanen, ook van Nederlanders, ontdekte Greenpeace dat de stoffen aantrof in navelstrengbloed. Volgende week komt de milieuorganisatie daarmee naar buiten.

De concentratie is laag, de directe gezondheidseffecten zijn daarom verwaarloosbaar. De verbindingen zitten echter superstevig in elkaar. Ze breken nagenoeg niet af en hopen zich op in bloed, lever en nieren en in het oppervlaktewater. De gevolgen hiervan op langere termijn zijn onbekend.

Die stabiele, persistente fluorverbindingen kunnen daarom maar beter niet worden gebruikt, vinden overheidsinstanties in de VS en Canada. In navolging van de Amerikaanse milieubeweging beginnen Greenpeace en het Wereld Natuur Fonds volgende week in Europa een actie om ook fluorpolymeren uit te bannen.

Tientallen jaren geleden werden stabiele chloorverbindingen als pcb's in de ban gedaan. Later gevolgd door broomverbindingen. De illustere eer is nu aan het volgende halogeen-element in het periodiek systeem: fluor. Lange koolstofketens met fluoratomen zijn bestand tegen hoge temperatuur en afbraak door bacteriën. De ketens zijn corrosiebestendig en waterafstotend.

Het gebruik is de afgelopen tien jaar explosief gegroeid. Ze worden gebruikt om computerchips te maken, ze dienen ter bescherming van vliegtuigbekabeling en glasvezelkabels, van pijpen in de petrochemische industrie. Ze zijn in gebruik als vuilafstotende laag op vloerbedekkingen en als olie- en waterafstotende laag aan de binnenkant van pizzadozen en melkpakken.

Fluorhoudende polymeren worden toegepast als anti-aanbaklaag in pannen. Een laagje fluorpolymeer (polytetrafluorethyleen, vaak aangeduid met de productnaam teflon en tefal) van zes tot tien micrometer maakt miljarden stalen pannen krasbestendig en voorkomt aanbakken van voedsel.

Cruciaal

Bij de productie van de fluorpolymeren speelt een specifieke fluorverbinding PFOA een cruciale rol: een klein molecuul dat als een bouwsteen en hulpstof dient om lange polymeerketens te kunnen maken. En als fluorpolymeren in het milieu afbreken, zal dat niet verder gaan dan die basisverbinding, een van stabielste fluorverbindingen.

Het is onder meer die basisstof die in het oppervlaktewater en in menselijk bloed wordt aangetroffen. De PFOA-concentratie in bloed is gemiddeld vijf microgram per liter, een concentratie die volgens Eric van Wely van producent DuPont sinds tien jaar niet meer stijgt ondanks een verdrievoudiging van de productie.

Verontrustender is dat de stof inmiddels in ijsberenbloed is gevonden, zegt Bart van Opzeeland van Greenpeace, Nederlands coördinator van de Europese campagne tegen fluorpolymeren. Dat arctische zoogdier bevindt zich aan het eind van een lange voedselketen. De persistente verbindingen hopen zich daar op, nu al vijftig maal zoveel als in menselijk bloed.

PFOA is mogelijk kankerverwekkend, concludeerde begin juli een wetenschappelijk panel van het Amerikaanse milieuagentschap EPA. Bovendien zou de verbinding de hormoonhuishouding verstoren en daarmee de voortplanting bij zoogdieren. Dat is echter gemeten in ratten en bovendien met een extreem hoge concentratie, nuanceert Van Wely, werkzaam op het Europese hoofdkantoor van producent DuPont in het Zwitserse Le Grand Saconnex.

Van Wely wijst op een recent gepubliceerde studie onder een duizendtal werknemers van een DuPont-fabriek in West-Virginia waar PFOA wordt gebruikt om lange fluorpolymeren te maken. Die werknemers hebben, net als hun collega's van de DuPont-fabriek in Dordrecht, gemiddeld een tweehonderdvoudige PFOA-concentratie in het bloed, vergeleken met de normale bevolking.

Desondanks is er bij hen geen relatie gevonden met bijvoorbeeld het risico op kanker. Wel lijkt er een verband te zijn met het cholesterolgehalte in het bloed, blijkt uit onderzoek in de buurt van de fabriek in West-Virginia en bij een fabriek in Italië. Die levert de grondstof PFOA aan de Europese vestiging van DuPont in Dordrecht.

Fluorverbindingen komen via een aantal wegen in het milieu terecht. Dat gebeurt tijdens de productie en bij verdere verwerking tot spray's bijvoorbeeld, vanwege de vluchtigheid deels via de lucht en via het proceswater. Maar stabiele verbindingen als PFOA vormen zich vermoedelijk ook wanneer fluorhoudende polymeren verwerkt in afgedankte kleren en schoenen op een vuilnisstort zeer langzaam tot kleinere eenheden worden afgebroken, zegt Pim de Voogt van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Hij is projectleider van een Europese studie die de wegen in kaart brengt waarlangs fluorverbindingen in het milieu terechtkomen. Via het water, of via de lucht, over hoe dit type verbindingen daar komt en daar accumuleert, is weinig bekend. Als de productie wordt stopgezet, zullen de stoffen nog tientallen jaren worden nageleverd.

Krassen

DuPont sluit categorisch uit dat het bekrassen van anti-aanbaklaag verantwoordelijk is voor het aantreffen van PFOA in bloed. Het bedrijf baseert zich op onderzoek waarover het vorige maand heeft gepubliceerd. Er zit geen PFOA in die lagen, is de redenering van DuPont, gestaafd door metingen van onafhankelijke instituten. Greenpeace is niet overtuigd.

Een deel van het PFOA dat in het milieu terechtkomt, komt vrij bij de productie. DuPont, met het Amerikaanse 3M en het Japanse Daikin een van de grote producenten van fluorpolymeren, heeft zich in mei van dit jaar voorgenomen de emissie bij de productie en de verwerking met meer dan 90 procent te reduceren, voor het eind van 2006. Niet vanwege het acute gevaar maar om sluipende effecten op langere termijn te reduceren. Een alternatieve stof voor PFOA is er volgens DuPont niet.

In de VS lopen vier rechtszaken tegen DuPont, onder meer aangespannen door de Amerikaanse overheid. De teflongigant heeft een potentiële claim van ruim driehonderd miljoen dollar aan zijn broek hangen vanwege vermeend achterhouden van medische gegevens over de gezondheidssituatie van bewoners in de buurt van een van zijn fabrieken.

De chemieproducent is in juli in de VS, onder dwang van een gerechtelijke uitspraak, een vijf miljoen kostend epidemiologisch onderzoek begonnen. De gezondheidsstatus van enkele tienduizenden mensen in de buurt van een van de teflonfabrieken bij Parkersburg (West-Virginia) zullen in kaart worden gebracht.

Weliswaar zijn die fluorverbindingen niet direct giftig, maar mogelijk op termijn wel. Je weet niet wat er gebeurt, het is een chemische tijdbom, vindt Van Opzeeland van Greenpeace. Voordat bedrijven dergelijke stoffen op de markt brengen, zouden ze eerst de gezondheids- en milieu-effecten scherper in kaart moeten brengen. En niet, zoals nu, achteraf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden