De taal van nazi-Duitsland

Wie de dagboeken van Victor Klemperer uit de jaren van de Hitler-dictatuur heeft gelezen, weet dat hij niet alleen op aangrijpende wijze zijn lijdensweg en die van de joodse gemeenschap in Dresden heeft beschreven....

De sterkste propagandamiddelen van de nazi's waren niet redevoeringen en artikelen, aldus Klemperer. 'Het nazisme stroomde in het vlees en het bloed van de mensen via de afzonderlijke woorden, de zinswendingen, de zinsvormen; het drong zich op door miljoenen herhalingen die automatisch, onbewust, werden overgenomen.'

LTI was Klemperers eerste naoorlogse boek. Het verscheen in 1947. Hij zag het vooral als een waarschuwing; hij wilde wijzen op het gevaar van woorden waarachter een fascistische mentaliteit schuilgaat. Van dit boek is een Nederlandse vertaling gepubliceerd, eveneens getiteld LTI (Atlas; fl 69,90).

Voor dit boek gebruikte Klemperer zijn dagboeken die pas vele jaren later, in 1995, werden gedrukt. Wie nu LTI leest, zal dus op passages stuiten die bekend voorkomen. LTI gaat ook niet uitsluitend over taal.

Klemperer laat zien dat de nazi's via taal het denkende individu wilden uitschakelen. De Duitser moest een 'gedachteloos en willoos deel van een kudde' worden. De nazi's deden dat door aan het gevoel te appelleren en door de 'taalkundige mechanisering' van het leven. De mens werd verlaagd tot een technisch apparaat, schrijft hij, en wijst onder meer op het woord gleichschalten (gelijkschakelen). Een ander woord uit de nazi-vocabulaire was Gefolgschaft. Klemperer: 'Wat doet de ideale Gefolgschaft? Ze denkt niet, ze voelt ook niet meer: ze volgt.'

Klemperer gaat ook in op het antisemitisme dat 'de kern en in elk opzicht de belangrijkste factor van het hele nazisme is geweest'. En hij gaat op zoek naar de wortels van het kwaad en vindt die in de Duitse Romantiek. 'Want alles wat het nazisme is, is in de kiem in de Romantiek aanwezig: de onttroning van het verstand, de animalisering van de mens, de verheerlijking van de machtsidee, van het roofdier, van het blonde beest. . .'

Klemperer heeft destijds het studiemateriaal voor zijn LTI onder uiterst moeilijke en gevaarlijke omstandigheden moeten verzamelen. 'Het kopen en ook het lenen van elk soort boek, tijdschrift en krant was voor de sterdrager verboden', schrijft hij en dus moest het materiaal 'via sluipwegen worden aangevoerd en in het geheim gebruikt'.

Op 13 februari 1945 dreigde ook Klemperer te worden gedeporteerd. Die avond werd Dresden gebombardeerd. In de daarop volgende chaos verwijderde Klemperer de gele ster van zijn jas en vluchtte hij met zijn vrouw de brandende stad uit. Ook tijdens deze vlucht registreerde hij overal nazi-termen, maar nieuwe ontdekte hij niet meer. De taal van het Derde Rijk 'is echt totaal geweest, ze heeft in een volkomen uniformiteit het hele Groot-Duitsland omvat en besmet'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden