De superklasse die boven de naties zweeft

Amper zesduizend topfunctionarissen, bijna allen uit de financieel-economische wereld, vormen een oppermachtige mondiale elite, ontdekte David Rothkopf, onderminister onder Clinton....

De wereldregering waarvan denkers als Dante, Kant, Einstein en Gandhi droomden, is in onze tijd werkelijkheid geworden. Maar niet op de gedroomde manier: zij is onzichtbaar, wordt niet democratisch gekozen en staat in dienst van de macht en het prestige van het grote geld. Moeten we ons, zoals de nationalisten van links en rechts willen, terugtrekken op de verdedigingswal van onze nationale soevereiniteit? Dat is een achterhaalde strategie. Volgens David Rothkopf moeten we de oude utopie van een mondiaal bestuur nieuw leven inblazen en een democratisch evenwicht zien te vinden tussen de macht van de nieuwe superklasse en de macht van de achtergebleven massa.

Rothkopf kent de nieuwe elite. Ook letterlijk, want als assistent van een Wall Street-bankier en vooral als plaatsvervangend onderminister van Buitenlandse Handel onder president Clinton, heeft hij vele leden ervan persoonlijk ontmoet. Die unieke toegang stelt hem als geen ander in staat het bindweefsel van de mondiale superklasse te ontrafelen. De soepele, persoonlijke stijl en de vele illustratieve anekdotes maken dit boek ondanks zijn omvang behalve informatief ook prettig leesbaar.

Rothkopf gebruikt het begrip ‘superklasse’ waarschijnlijk vanwege het dramatische effect. Maar het is duidelijk dat het hier niet gaat om een erfelijke klasse, maar om een machtselite die toegankelijker is – hoewel dynastieën nog steeds voorkomen en grote familienamen (Murdoch, Bush, Tata) nog steeds belangrijk zijn.

Het gaat om een groep van ongeveer zesduizend personen, bestaande uit de bestuursvoorzitters van de grootste bedrijven, de managers van de grootste hedgefondsen, de belangrijkste staatshoofden en regeringsleiders, actieve miljardairs, oliemagnaten, de grootste mediatycoons en IT-ondernemers, topmilitairen, religieuze leiders, een handvol bekende schrijvers, wetenschappers en kunstenaars en zelfs enkele ‘schaduwelites’ van terroristische leiders en topcriminelen.

Elk van hen oefent een enorme invloed uit op het leven van miljoenen anderen overal ter wereld. De superelite bestaat vooral uit witte oudere mannen: de gemiddelde leeftijd is 58 jaar en de helft komt uit de VS en Europa. Zij hebben gestudeerd op universiteiten als Stanford, Harvard en Chicago, hebben vooral carrière gemaakt in de zaken- of financiële wereld en hebben een machtsbasis veroverd in grote instituties. Ze zijn rijk tot superrijk: bijna duizend zijn er miljardair en bezitten samen twee keer zoveel geld als de armste 2,5 miljard mensen van de wereld.

Rothkopf beschouwt zijn boek als opvolger van The Power Elite uit 1956 van zijn landgenoot C. Wright Mills. Maar waar Mills nog schreef over nationale elites, is het zwaartepunt van de machtsverdeling nu drastisch verschoven. De nieuwe elite is er een zonder land. De mondiale grootbedrijven zweven boven de naties, en oefenen een nieuw soort macht uit over nationale regeringen, die van nature aan grenzen gebonden zijn. We zijn getuige van het einde van het bijna 400 jaar oude idee van de natiestaat.

Politieke elites moeten zich in eigen land profileren, terwijl de zakelijke en financiële superklasse van meet af aan op wereldschaal opereert. De macht van bedrijven is tegenwoordig vergelijkbaar met die van nationale staten. Zo bedroeg in 2007 de gezamenlijke omzet van de top vijf (Wal-Mart, Exxon Mobil, Koninklijke Shell, BP en General Motors) bijna 1,5 biljoen dollar: slechts zeven landen hadden een groter bruto nationaal product. De drie rijkste hedgefondsmanagers hebben ieder een jaarinkomen dat groter is dan het BNP van dertig landen.

Nationale regeringen lijken steeds meer lilliputters die proberen de grote Gulliver op de grond vast te binden. Een meer duurzame beteugeling van van de superklasse vraagt volgens Rothkopf om een ander soort globalisering: één waartoe veel meer mensen toegang krijgen.

De elite en de ondergang van de NV Nederland van Meindert Fennema en Eelke Heemskerk is bescheidener van opzet en kan worden gelezen als een invuloefening voor de casus Nederland. Ons land is opvallend snel geëvolueerd van een regionale naar een nationale economie, en is nu definitief in de greep van de economische globalisering. De geschiedenis van ABN Amro is wat dit betreft een reisleider. Gedurende de jaren zestig fuseerden de regionale Amsterdamse en Rotterdamse Bank tot Amro, en de Nederlandsche Handel-Maatschappij en de Twentsche Bank tot ABN. In 1991 fuseerden beide nationale spelers tot ABN Amro, dat vorig jaar na een hevige overnamestrijd werd opgekocht door een Europees consortium bestaande uit de Royal Bank of Scotland, het Belgische Fortis en de Spaanse Santander Bank.

Het old boys network dat tot in de jaren zestig bestond, en dat wortelde in vriendschaps- en familiebanden en allerlei dubbelfuncties tussen banken, bedrijven en de overheid, is uit elkaar gevallen als gevolg van de internationalisering, de opkomst van financiële markten en de democratisering van de toegang tot de bestuurlijke elite. Het aristocratische element daarin werd teruggedrongen ten gunste van een nieuwe meritocratie van hoog opgeleide nieuwkomers, vooral financiële experts. Het aantal buitenlanders in de raden van bestuur en de raden van commissarissen is hand over hand toegenomen. Een nieuwe, hardere Angelsaksische bedrijfscultuur heeft zijn intrede gedaan, waarin de aandeelhouderswaarde voorop staat en de managerssalarissen tot in de hemel rijzen. Het verval van het standsbewustzijn en de samenhang van het old boys network heeft de zelfbeheersing verzwakt en het statusbesef versterkt, vooral uitgedrukt via het inkomen.

Terwijl de economische netwerken op nationaal niveau fragmenteren, worden zij op Europees niveau juist hechter. Fennema en Heemskerk trekken daarbij dezelfde terechte conclusie als Rothkopf: verzet tegen de onverkorte invoering van het Angelsaksische kapitalisme en de heruitvinding van het meer sociale ‘Rijnlandse’ model is alleen mogelijk via de band van Europa.Dick Pels

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden