Nieuws Landbouw

De succesvolle strijd tegen fosfaat leidt ertoe dat er onbedoeld te veel stikstof wordt uitgestoten

De succesvolle Nederlandse strijd tegen de fosfaatproductie in de landbouw leidt ertoe dat een andere meststof, stikstof, onbedoeld nog te veel wordt uitgestoten. De totale hoeveelheid vrijgekomen stikstof uit dierlijke mest daalde weliswaar, maar is nog steeds hoger dan in de Europese Unie is afgesproken.

In urine zit ook een hoop fosfaat. Beeld Negin Zendegani

Met de voorlopige mestcijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek vrijdag bekend heeft gemaakt blijft een voor boeren belangrijke Europese uitzonderingspositie wankel. Nederlandse boeren mogen meer mest uitrijden dan Europese collega’s, maar deze status aparte kwam vorig jaar al in gevaar na twee jaar (2015 en 2016) van fosfaatoverschrijdingen en diverse (vermeende) boerenfraudes. De zogeheten derogatie werd om die reden niet met vier, maar met twee jaar verlengd.

Een cruciale voorwaarde is dat Nederland zich houdt aan de afgesproken plafonds voor fosfaat en stikstof. Landbouwminister Carola Schouten past desondanks haar beleid nog niet aan, zegt een woordvoerder. ‘In de zomer komen de definitieve CBS-mestcijfers’, zegt ze. ‘Als dan blijkt dat het nodig is, zullen we extra maatregelen overwegen.’

Aantal melkkoeien gedaald

Met de invoering van het fosfaatrechtenstelsel in 2018 daalde het aantal melkkoeien – de grootste stikstof- en fosfaatproducenten – vorig jaar al met 190 duizend dieren, een daling van 11 procent. Om de uitzonderingspositie in Europa te behouden, werd ook het fosforgehalte in het veevoer verlaagd. De fosfaatproductie van de melkveehouderij daalde door deze maatregelen met 9 procent. In de vernieuwde samenstelling van het voer steeg het stikstofgehalte, waardoor – ondanks de kleinere melkveestapel – de hoeveelheid stikstof in mest nauwelijks afnam.

Hier wreekt zich volgens mestexpert Frits van der Schans het jarenlange Nederlandse mestbeleid gericht op fosfaat. ‘Als je op een punt let, dan gaat het elders mis’, zegt de adviseur van Centrum voor Landbouw en Milieu. ‘Beleid zal zich ook nadrukkelijker op stikstof, ammoniak en broeikasgassen moeten gaan richten.’

De totale fosfaatproductie daalde in 2018 tot 160,7 miljoen kilo, ruim onder het Europese plafond van 172,9. De stikstofuitscheiding bleef met een daling tot 506,1 miljoen kilo net boven de grens van 504,4. De melkveesector is goed voor bijna de helft van de totale fosfaatuitstoot en bijna drie vijfde van de stikstofuitstoot.

Koeienmest. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De Nederlandse omgang met stikstof staat al langer ter discussie. Eind vorig jaar concludeerde het Europese Hof van Justitie dat met het Nederlandse Programma Aanpak Stikstof (PAS) de kwetsbare natuur in Nederland binnen dit beleid onvoldoende is beschermd. Honderden lopende rechtszaken tegen staluitbreidingen werden in afwachting van het Europese Hof stilgelegd.

Stikstof voor de rechter

De Raad van State hervatte donderdag een zaak die door Mobilisation for the Environment en Stichting Werkgroep Behoud de Peel is aangespannen tegen diverse boeren. De uitspraak – die niet voor april wordt verwacht – kan verstrekkende gevolgen hebben voor honderden stalvergunningen, maar ook voor snelweguitbreidingen en grote bouwprojecten die voor meer stikstof gaan zorgen.

Aanvullende maatregelen tegen stikstof zullen volgens mestexpert Van der Schans eerder voortvloeien uit de rechtszaken tegen het PAS dan uit deze CBS-cijfers. ‘De kleine overschrijding van de stikstofnorm zal Europa naar mijn verwachting wel accepteren’, zegt hij. ‘Helemaal met de geplande warme sanering van een deel van de varkenshouderij.’

Daarmee is het onweer niet uit de lucht. Stikstof is vluchtig in de vorm van lachgas en ammoniak. Die daalt vervolgens neer op natuurgebieden, waar kwetsbare begroeiing wordt overwoekerd door bramen en brandnetels. Ook als Nederland onder het stikstofplafond komt, blijft net als nu grofweg driekwart van de belangrijkste natuurgebieden last houden van neerdalend stikstof in de vorm van ammoniak.

De afgelopen decennia werd het in technologie als luchtwassers gezocht om de ammoniak in stallen af te vangen, maar er zijn veel vraagtekens bij de effectiviteit ervan. ‘Je bokst hiermee aan alle kanten tegen de grenzen aan en maakt het jezelf wel erg moeilijk’, zegt Van der Schans. ‘Het is de vraag of je daarmee moet doorgaan of ruimte moet creëren door een verdere beperking van de veestapel.’

Onze poep en plas zit vol met fosfaat, de belangrijkste grondstof voor kunstmest. Omdat de wereldwijde voorraad opraakt, moeten we fosfaat gaan winnen uit onze uitwerpselen. Elfie Tromp probeert het voor de Voedselzaak in de keuken, en kijkt hoe op grote schaal fosfaat uit poep en plas wordt gefilterd bij de rioolzuivering in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.