analyse stikstof in de landbouw

De strijd tegen stikstof: melkveehouderij steeds meer in het vizier

Het ligt voor de hand dat van de grootste producent van landbouwstikstof, de melkveehouderij, veel wordt gevraagd om uit de stikstofimpasse te komen. Maar wat zijn de mogelijkheden?

Een drukte van belang in een Nederlandse stal. Beeld Marcel van den Bergh

In de stikstofsoap doemt een gevaarlijk wapen op dat tegen Nederland kan worden gebruikt. Nu behalve de provincie ook de Europese Commissie het kabinet maant tot steviger stikstofmaatregelen staat een lucratieve Europese uitzonderingspositie voor Nederlandse boeren op het spel.

De zogeheten derogatie schrijft voor dat Nederlandse veehouders meer mest over hun land mogen uitrijden dan veel Europese collega’s. Hierdoor kunnen ze meer dieren houden en stoten ze ook meer stikstof uit. Door de mestfraudes die vanaf 2017 aan het licht kwamen, wankelde de uitzondering al en werd die niet voor vier, maar twee jaar verlengd. Een nieuwe verlenging voor 2020 en 2021 is nog niet afgegeven. Landbouwminister Carola Schouten beloofde de Tweede Kamer nog voor het einde van het jaar hierover te informeren.

‘Ik denk zeker dat Europa het zware geschut van de derogatie inzet om grote stikstofmaatregelen af te dwingen’, zegt een goed ingevoerde bron. Schouten zal koste wat kost willen voorkomen dat de derogatie sneuvelt, omdat haar voorgenomen vrijwillige sanering van de veehouderij dan niet voldoende is.

Het plaatst de schijnwerper in toenemende mate op de melkveehouderij. Niet alleen de grootste bron van landbouwstikstof in de vorm van ammoniak, maar ook de sector die als enige profiteert van de Europese mestuitzondering. 

Het verbaast veehouderij-adviseur Frits van der Schans van het Centrum voor Landbouw en Milieu niet dat de melkveehouderij nu meer in beeld komt in het stikstofdossier. ‘Na de varkenspest zijn ook al veel varkenshouders rond de natuur vertrokken’, zegt hij. ‘Terwijl relatief veel melkveehouders nog nabij de natuur zitten.’

Wat te doen? Technologische oplossingen alleen zijn niet voldoende, becijferde Wageningen University recentelijk, terwijl het uitkopen van melkveebedrijven  een gigantische financiële uitdaging oplevert. Vanwege de fosfaatrechten en grote hoeveelheden dure grond zijn melkveebedrijven veel waardevoller dan kippen- en varkensbedrijven. 

Van der Schans schat dat in de nabijheid van de kwetsbaarste Natura 2000-gebieden mogelijk wel vierduizend van de bijna 17 duizend melkveehouders zitten die met hun stikstofuitstoot direct invloed hebben. ‘Met de uitgetrokken 500 miljoen euro kan het kabinet grofweg van 10 procent (400) van die boeren de fosfaatrechten kopen’, schat hij in. ‘De grond blijft dan nog van de boer, wat weer vraagt om duidelijke afspraken over het gebruik ervan. Je wilt niet dat ze er lelies of aardappelen gaan verbouwen en er door bemesting juist meer stikstof vrijkomt nabij de natuur.’

Om dit te voorkomen zou de overheid, geholpen door de lage rentestand, ook de grond kunnen aankopen, wat de prijs van een gemiddeld melkveebedrijf zal opdrijven tot meer dan 5 miljoen euro. Die gronden kunnen dan onder strikte voorwaarden worden verpacht. De minister schreef vorige maand in haar plannen al dat ze de vrijgekomen grond vooral wil gebruiken om boeren in de omgeving extensiever te laten werken - wat betekent dat de boer meer grond per dier heeft.

In de praktijk betekent dit voor de stoppende boer dat zijn land naar de buurman gaat, de grootste nachtmerrie voor veel veehouders. Het roept de vraag op of vrijwillige uitkoop wel voldoende resultaat zal opleveren. Coalitiepartij D66 sluit gedwongen uitkoop of verplaatsing van melkveebedrijven niet uit, maar deskundigen verwachten niet dat het zover zal komen.

‘Onteigening ondermijnt het draagvlak voor de gebiedsgerichte aanpak’, zegt Van der Schans. ‘De stikstofproblematiek vraagt bovendien om snelle oplossingen om de bouw op gang te krijgen. Voor onteigening is enkele jaren van voorbereiding en wetgeving nodig.’

Vanwege de ontoereikende middelen voor het uitkopen van boeren ligt het  voor de hand dat het ministerie vooral duurzamere werkwijzen gaat stimuleren op gronden rond de natuur. Zoals gras als veevoer vervangen voor klavers en luzerne, die minder bemesting nodig hebben omdat ze zelf stikstof uit de lucht halen. Op grote schaal kan dit behoorlijke stikstofreducties opleveren.

En dan ligt er nog een Klimaatakkoord, waarvoor de doelen maar moeizaam worden gehaald. Dit richt de blikken ook op zonneweiden, die voor boeren lucratiever kunnen zijn dan vee. Van der Schans heeft daarover zijn twijfels. ‘Om andere redenen dan milieuvervuiling is het de vraag of dat nou zo aantrekkelijk is rond natuurgebieden’.

MEER OVER STIKSTOF EN LANDBOUW

De strijd tegen stikstof: 60 in plaats van 80 op de provinciale weg is het paard achter de wagen
Onder meer Assen, Overveen en Vught overwegen vanwege het stikstofprobleem een verlaging van de snelheid op binnenwegen van 80 naar 60. Maar of dat nou gaat helpen? Nee dus.

Een minder vervuilende koe kan best – zeker met een snufje technologie
De koe heeft het gedaan, de laatste tijd. Ze stoot stikstof uit, methaan en CO2. In de discussie over het redden van het milieu wijzen experts op de noodzaak boerderijen met koeien te sluiten. Maar het kan ook anders.

Natuur en landbouw in balans, dat is de uitdaging
Werken in harmonie met de natuur is de oplossing voor de stikstofcrisis. De Drentse boer Ekkels doet het. Hij weet hoe lastig het is voor veel collega’s. ‘Er zijn hier boeren die de grond nog zelf hebben ontgonnen en het lastig kunnen verkroppen als die teruggaat naar de natuur.’

Minister Schouten in gesprek met tegenpolen: ‘Voor duurzamere landbouw moeten we nú over onze dogma’s heen stappen’
Eén tegenstelling definieert Schoutens ministerschap en de boerendochter ging in gesprek met de exponenten ervan. ‘Mijn eigen beeld was veel te beperkt.’ 

Hoe arm en zielig is de boer echt?
De steun voor het boerenprotest lijkt logisch, want je bijt niet in de hand die je voedt. Maar wie verder inzoomt, ziet dat ‘de landbouw’ veel complexer is dan het lijkt.

De tijdbom onder het stikstofdossier tikte al twee jaar, maar het ministerie wilde het niet horen
Nederland is al maanden in de ban van een stikstofcrisis. De onbeantwoorde vraag: waarom was het ministerie zo slecht voorbereid op de uitspraak die het vergunningenstelsel deed instorten? Op zoek naar de drijfveren achter een alles-of-niets-spel.

Landbouwvernieuwer Henk Hanskamp denkt goud in handen te hebben met de koe-wc
Boerenzoon Henk Hanskamp ontwikkelt innovatieve producten op basis van het natuurlijke gedrag van koeien. Hij heeft er al jaren succes mee. Met een wc voor koeien denkt Hanskamp nu goud in handen te hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden