De strijd om de waarheid barst los: de politieke impasse is terug van nooit helemaal weggeweest

Een analyse van de vastgelopen onderhandelingen

Een dag na het mislukken van de formatie met GroenLinks etaleren VVD, CDA en D66 hun verbittering over het echec breeduit. Want ze dachten - tot hun eigen verbazing - toch echt dat er een akkoord was.

Jesse Klaver bij het Catshuis afgelopen donderdag, toen er schot leek te komen in de formatie. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Jesse Klaver was een man om rekening mee te houden. Eigenlijk al sinds hij in 2015 de leiding nam over GroenLinks, een partij die toen slechts vier zetels had en in de peilingen weinig indruk maakte. Premier Mark Rutte mocht graag grappen dat Klaver 'een belofte voor de toekomst' was . 'Laten we hopen dat het zo blijft', voegde hij er dan aan toe. En: 'Klaver is als een goede fles wijn. Die moet je niet te vroeg opentrekken.'

De fles is nu opengetrokken en bij VVD, CDA en D66 overheerst de kater. Tijdens het debat dinsdag over de mislukte tweede formatiepoging met GroenLinks was het onderlinge chagrijn bijna tastbaar. Rutte, Sybrand Buma en Alexander Pechtold keurde Jesse Klaver amper nog een blik waardig.

De verbittering over het nieuwe echec werd breed uitgemeten. Rutte toonde zich 'teleurgesteld' en 'verbijsterd' dat de onderhandelingen wéér zijn stukgelopen op het vluchtelingenbeleid. GroenLinks wil in de toekomst geen 'Turkijedeals' sluiten om vluchtelingenstromen uit Afrika tegen te gaan. 'Onbegrijpelijk', oordeelde de premier, die er fijntjes op wees dat linkse landen als Griekenland en Portugal het beleid wel gewoon steunen.

Pechtold noemde de vastgelopen onderhandelingen op zijn beurt 'beschamend' en 'even onbegrijpelijk als ongelooflijk'. Buma hekelde de 'volstrekt onmogelijk in te willigen eis' van GroenLinks. Volgens de CDA-leider zijn vluchtelingendeals een Europese realiteit waar Nederland zich bij moet aansluiten. 'Anders kan een kabinet niet beginnen.'

Klaver tijdens het Kamerdebat

Klaver hield zich staande in het debat. Hij herhaalde dat GroenLinks altijd van mening is geweest dat oorlogsvluchtelingen het recht hebben om hier asiel aan te vragen. De partij heeft zich ook altijd verzet tegen de 'Samsomdeal', omdat het idee dat Turkije een veilige plek is waar die vluchtelingen beter naartoe kunnen 'een papieren werkelijkheid' is. 'Lees de rapporten van Amnesty International', herhaalde Klaver gisteren meerdere keren.

De GroenLinks-leider gelooft dan ook niet dat een land als Tunesië, waar de EU een deal mee hoopt te sluiten, wél een veilige basis kan vormen om Afrikaanse vluchtelingen naar terug te sturen.

Tekst gaat verder na de foto.

Commentaar - Beetje goede wil is minste wat kiezers mogen verwachten

Het afhaken van GroenLinks was kennelijk onvermijdelijk. Nu is het tijd om pragmatisch zaken te doen. Lees hier het commentaar van Raoul du Pré.

VVD, CDA en D66 beweerden maandagavond al dat GroenLinks aanvankelijk wél akkoord was gegaan met vluchtelingendeals. Foto ANP

Strijd om de waarheid

Achter de schermen was de strijd om de waarheid toen in volle hevigheid losgebarsten. VVD, CDA en D66 beweerden maandagavond al dat GroenLinks aanvankelijk wél akkoord was gegaan met vluchtelingendeals. Klaver zou dat afgelopen donderdagavond in het Catshuis hebben toegezegd.

De ontkenning van GroenLinks leidde dinsdag tot een escalatie. Zo kreeg de Volkskrant inzage in mails en app-berichten waaruit blijkt dat VVD, CDA én D66 donderdagavond inderdaad concludeerden dat GroenLinks overstag was. Klaver had zich ontvankelijk getoond voor de uitleg van de ingeschakelde topdiplomaat Jan-Willem Beaujean, die in het Catshuis een klein college gaf over de juridische kaders en garanties bij een mogelijke vluchtelingendeal met Afrika.

De opluchting was groot. 'Kun je al geloven dat ze echt om zijn', appte een CDA'er die avond naar een VVD'er. 'De stemming aan tafel was die avond helemaal omgeslagen', bevestigt ook CDA-leider Buma terugblikkend. 'Het was voor iedereen duidelijk dat Klaver akkoord was.'

Een grote verrassing was de wending wel. Klaver had de dagen ervoor zijn poot juist stijf gehouden. VVD, CDA en D66 hadden donderdagmiddag in het Torentje nog geconcludeerd dat de situatie uitzichtloos was. Er werd al voorzichtig gesprokken over de vervolgstappen in de formatie.

'We dachten dat we water zagen branden toen hij donderdagavond toch akkoord ging', erkent een ingewijde. Volgens Buma veranderde Klaver wel vaker opeens van mening. 'Het was surrealistisch. Het kon alle kanten opgaan.'

Zeker is dat niet alleen VVD, CDA en D66 dachten dat er een akkoord nakende was, maar ook Tjeenk Willink. In een mail die de informateur die donderdagavond om 23.12 uur aan Rutte, Buma, Pechtold en Klaver stuurde, herhaalde hij de conclusie die eerder op de avond volgens hem was getrokken - een tekst vergelijkbaar met het uiteindelijk door GroenLinks afgewezen eindvoorstel.

Tekst gaat verder na de foto.

Einde van de mail van Willink: 'Veel dank voor jullie constructieve bijdrage bij het bereiken van deze conclusie.' Foto ANP

In de mail rekende Tjeenk Willink nog op de steun van alle partijen. Hij eindigde de mail met de zin: 'Veel dank voor jullie constructieve bijdrage bij het bereiken van deze conclusie.'

Er was die donderdagavond een positieve stemming, erkent ook GroenLinks, maar iedereen zou ook hebben geweten dat Klaver een dag later nog met aanvullingen zou komen. De discussie over die 'aanvullingen' liep vrijdag al meteen uit de hand.

Klaver en zijn secondant Kathalijne Buitenweg overlegden toen in de Tweede Kamer met Halbe Zijlstra en Mark Rutte. Tot verbijstering van de VVD'ers werd er in de tekst van GroenLinks weer een nieuwe uitleg gegeven aan de vluchtelingendeals. Daarbovenop wilde GroenLinks ook nog dat Nederland tussen de 5- en 25 duizend vluchtelingen per jaar naar Nederland zou halen.

Rutte en Zijlstra konden hun ogen niet geloven. De VVD-fractievoorzitter kriebelde driftig zijn commentaar op de A4'tjes die de GroenLinksers achterlieten. 'Idioot voorstel!... Eerst akkoord gaan en dan dit doen, dan wil je er niet uitkomen!!'

Er volgden desondanks nog pogingen om de onderhandelingen te reanimeren. Klaver haalde de eis voor het opnemen van de 5- tot 25 duizend vluchtelingen per jaar weer van tafel, bevestigt ook GroenLinks, maar zijn bezwaren tegen het terugsturen van oorlogsvluchtelingen uit Afrika bleven overeind.

Ook Tjeenk Willink kon daar geen verandering in brengen met zijn 'eindvoorstel' en de PvdA'er kon zijn frustratie maandagavond moeilijk verbergen. In bedekte termen legde hij de schuld van de mislukking bij GroenLinks.

Jesse Klaver is nu veroordeeld tot de oppositie. De politieke impasse is terug van nooit helemaal weggeweest. VVD en CDA zien in de ChristenUnie nog steeds de meest logische partner om samen met D66 een meerderheidskabinet van vier partijen te vormen. Probleem blijft dat Pechtold en ChristenUnie-leider Gert Jan Segers amper nog door één deur lijken te kunnen.

Op de achtergrond sluimert ondertussen de optie met de PvdA, maar Lodewijk Asscher geeft vooralsnog geen krimp. Het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 kan daar begrip voor opbrengen. De afgestrafte PvdA zal hoogstens willen aanschuiven als alle andere opties - inclusief de ChristenUnie - definitief zijn weggestreept.

Niemand zal er van opkijken als het daar ook op uitloopt. Deze formatie baart tot nu toe alleen frictie en onbehagen.