DE STRIJD OM DE RUSSISCHE STRAAT

Bij de Israëlische verkiezingen van maandag vormt de grote groep Russische immigranten een cruciale factor. In 1996 stemden ze in meerderheid nog op Netanyahu, nu lijken ze in tegenkandidaat Barak een nieuwe nationale held te hebben ontdekt....

IN TEL AVIV kregen tientallen economen, fysici en ingenieurs onlangs een ontslagbrief thuis. De afzender was niet de universiteit, maar de gemeentelijke reinigingsdienst. De gedupeerden zijn immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie, voor wie in Israël geen passende arbeid beschikbaar is.

Hoe somber de boodschap ook was, de geadresseerden hadden de brief op een ongunstiger moment kunnen ontvangen. De ene na de andere politieke partij protesteerde tegen het ontslag. Want de verkiezingen zijn nabij.

'De Russen', zo worden immigranten uit het immense gebied tussen de Baltische zee en de Chinese grens gemakshalve genoemd. Sinds het einde van de jaren tachtig vestigden ze zich met honderdduizenden in Israël. Ze vormen een belangrijk, zo niet beslissend deel van het electoraat. In 1996 stemden ze in meerderheid op kandidaat-premier Benjamin Netanyahu. Oppositieleider Ehud Barak trekt nu een deel van de stemmen naar zich toe. Wellicht voldoende om premier te worden.

Aan de vooravond van de verkiezingen van maandag stortten de rivalen zich op de Russen, vijftien procent van het electoraat. Premier Netanyahu vond opeens extra geld voor uitkeringen aan veteranen uit de Tweede Wereldoorlog. Uitdager Barak stelde voor om 9 mei, de dag waarop Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, uit te roepen tot een nationale feestdag in Israël. Ook hij beloofde veteranen een beter pensioen, als hij aan de macht komt.

'De strijd om de Russische straat, zoals we dat noemen, was nogal agressief', zegt journalist Boris Yentin (32) van Vesty, de grootste Russischtalige krant in Israël. Vesty stond bij de vorige verkiezingen achter Netanyahu, en speelde volgens sommige waarnemers 'een doorslaggevende rol' bij diens overwinning. Yentin: 'Dit jaar probeerden we meer neutraal te zijn.' De krant verscheen onlangs met een boekje over Barak, Soldaat nummer 1. De titel verwijst naar Barak als ex-stafchef van de strijdkrachten en als 's lands meest gedecoreerde militair.

Peilingen die Vesty (oplage 55 duizend exemplaren) de afgelopen tijd uitvoerde onder de lezers, toonden een gestage stijging van Baraks aanhang. De krant ontdekte ook een grote groep twijfelaars. Onder hen 'Russen' die hun draai in Israël niet gevonden hebben. Zoals Larissa (44), die achter de toonbank staat in een videoverhuurbedrijf in een verpauperde buurt van Tel Aviv. De vrouw, die drie jaar geleden uit Letland kwam, haalt haar schouders op over de plotselinge aandacht van 'de politiek'. 'Ik verdien hier bijna niets. Hoe denken politici dat te veranderen?' We gaat misschien toch stemmen, fluistert ze, 'als mijn man maar zegt op wíe.'

De werkloze Alex (25) gaat niet naar de stembus. Acht jaar geleden kwam hij met zijn ouders uit Minsk (Wit-Rusland) naar Israël. De ouders, beiden musici, konden er hun talenten niet ontplooien. Vader werkt in een meelfabriek. Moeder geeft weliswaar af en toe les aan een muziekschool, maar houdt zich vooral bezig met bejaardenzorg.

Alex voelt zich niet thuis in Israël. Opgejaagd, vernederd, gediscrimineerd. 'Dat begon in het leger, waar ik zwembaden van generaals schoonmaakte.' Daarna mocht hij wieldoppen poetsen van jeeps. Na zijn diensttijd studeerde hij aan de universiteit van Haifa. Archeologie, in de veronderstelling dat in Israël, waar het wemelt van de opgravingen, wel werk te vinden zou zijn. Alex kwam bedrogen uit.

Beter werk dan borden wassen in een hotel in Tel Aviv was voor hem niet weggelegd. De afgelopen weken deelde hij voor een schamel salaris, ver onder het minimumloon, folders van een pizzaketen uit in Tel Avivs randgemeenten. 'Soms scholden Israëli's me uit, of stuurden ze hun hond op me af.' Hij gooide het bijltje erbij neer. Het ministerie van Arbeid had niets anders voor hem in petto dan een baantje in een opslagplaats voor chemicaliën. Alex weigerde. Zijn volgende gang is naar de sociale dienst. 'Waarom zou ik mijn hand niet ophouden? De zwartjassen, de ultra-orthodoxen die de Torah bestuderen en nooit werken, krijgen van de regering miljoenen.'

Dit soort geluiden is koren op de molen van Natan Sharansky, minister van Handel en Industrie, wereldberoemd geworden als dissident in de Sovjet-Unie. Nu Barak en Netanyahu strijden om de gunst van 'zijn' mensen, stelt de gewoonlijk bescheiden Sharansky eisen. Zo claimt zijn partij, Yisrael Ba'aliya ('Israël door immigratie'), het ministerie van Binnenlandse Zaken, waarmee iedere immigrant te maken krijgt. Jarenlang was het in handen van Shas, een partij die onder ultra-orthodoxen sterk vertegenwoordigd is. Het devies was: eigen electoraat eerst. Een ex-minister werd onlangs tot vier jaar celstraf veroordeeld; hij had op onrechtmatige wijze geld doorgesluisd naar religieuze instanties.

'Om de belangen van de immigranten te behartigen, verlangen wij het ministerie, omdat het in hoge mate verantwoordelijk is voor discriminatie', zei Sharansky in Vesty. Ongeveer 150 duizend Russische immigranten zijn niet-joods: kinderen uit gemengde huwelijken, niet-joodse echtgenoten. Journalist Yentin is het volstrekt eens met Sharansky: 'Als ik een niet-joodse vriendin uit Moskou naar Israël wil halen, dan stuit ik bij het ministerie op tegenwerking. Het is hoog tijd dat het wordt weggehaald bij de orthodoxen.'

Steeds strikter wordt de religieuze joodse wet gehanteerd. Die bepaalt dat iemand jood is als hij of zij een joodse moeder heeft. Schrijnend zijn de pogingen van het ministerie om gezinshereniging te voorkomen als twijfel bestaat over de joodse afkomst van immigranten-in-spe. Persoonlijke documenten worden uitentreuren nageplozen, onder het mom dat fraude op de loer ligt. Hebben cuolim (nieuwkomers) 'slechts' een joodse vader of oma, dan werpt het ministerie obstakels op.

Problemen doen zich ook voor bij begrafenissen en huwelijken. Joden mogen niet op dezelfde plaats begraven worden als niet-joden. Zo worden echtparen ná hun dood gescheiden. Wie een huwelijk niet wil laten voltrekken door een orthodoxe rabbijn, moet uitwijken naar Cyprus of een andere plek buiten Israël.

De huidige orthodoxe minister, Elia Suissa, maakte tijdens de verkiezingscampagne een fout. Hij versterkte de negatieve opvattingen over Russen, die wijdverbreid zijn in Israël. Suissa suggereerde dat niet-joden ('kerkgangers'), hoeren en criminelen uit de voormalige Sovjet-Unie het land overspoelen als de Shas-partij niet langer de vinger aan de pols houdt.

Premier Netanyahu dwong Suissa in het openbaar excuus aan te bieden. Wordt hij herkozen, dan kan 'Bibi' zowel Shas als Sharansky's partij hard nodig hebben om een regering te vormen. Hij wilde voorkomen dat de twee partijen elkaars vijanden worden. En het kwam de premier natuurlijk niet van pas dat een van zijn ministers een bevolkingsgroep beledigt die hem in de stemlokalen kan maken of breken.

Russen moeten leren leven met stigma's als hoer en maffioso, zegt journalist Yentin: 'Hoe onaangenaam ook, er zit een kern van waarheid in verhalen over prostituees die illegaal hier zijn. Het probleen bestaat, al wordt het overdreven.' Ook over 'de maffia' doen wilde verhalen de ronde. Een barkeeper in de badplaats Eilat zegt dat een groep Russen met opzet herrie trapt in hotels, om aan te tonen dat het Israëlische veiligheidspersoneel niet deugt. De groep dwingt hotels het personeel te vervangen door 'eigen' mensen.

Russen die voor het eerst Israël aandoen, ervaren aan den lijve welke vooroordelen er bestaan. Een jonge blonde vrouw uit St.-Petersburg werd onlangs urenlang ondervraagd op het vliegveld Ben-Gurion. Ze was zo adembenemend mooi dat ze wel prostituee móest zijn. Een zakenman uit Moskou voelde zich bij aankomst in Israël dermate slecht behandeld, dat hij het eerste vliegtuig terugnam.

Hoe anders was het onthaal van Natan Sharansky, die het als dissident in de Sowjet-Unie zwaar te verduren had. Natan (toen nog Anatoly) Sharansky werd in 1986 persoonlijk van het vliegveld gehaald door Shimon Peres. Sovjet-leider Michail Gorbatsjov had de uitreismogelijkheden voor joden versoepeld. Emigratie op grote schaal liet nog tot 1989 op zich wachten. Toen een paar jaar later het Sovjet-rijk ineenstortte, was het hek van de dam.

Sinds 1989 kwamen ruim 800 duizend mannen, vrouwen en kinderen naar het Beloofde Land. Om de eerste stroom op te vangen, werden caravans neergezet in perifere steden als Be'ersheva in de Negev-woestijn. Daarna stampten kustgemeenten als Ashkelon, Ashdod en Netanya woonwijken voor immigranten uit de grond. 'De bouwwoede leidde tot gettovorming', zegt journalist Yentin. Bij het vinden van een huis hadden veel Russen 'eenvoudigweg geen andere keuze dan een flat in Ashdod'. Dat is nu de grootste 'Russische stad' in Israël.

Er zijn nog steeds nieuwe huizen nodig. De immigratie liep de afgelopen jaren terug, maar sinds begin dit jaar is er weer sprake van groei. In januari en februari verdubbelde het aantal immigranten ten opzichte van dezelfde periode in 1998. De verwachting is dat de groei doorzet. De bar slechte economische situatie en het antisemitisme in Rusland worden door veel nieuwe immigranten als drijfveer genoemd.

Naast huisvesting vormt ook werkgelegenheid een probleem. Het werkloosheidscijfer onder immigranten ligt al boven het landelijk gemiddelde. Veel nieuwkomers zullen geen baan vinden, althans geen passende arbeid. Het beeld van de arts uit Moskou die in Israël genoegen moet nemen met een baantje als straatveger, of de violiste die bejaarden verzorgt, is maar een deel van de werkelijkheid. Veel Russen hebben het 'gemaakt'. In de florerende hightech-industrie zijn Russen ruim vertegenwoordigd. Op de ruimtevaartafdeling van het Technion in Haifa, Israëls oudste universiteit, zijn de medewerkers vrijwel zonder uitzondering Russen. Israël telt verhoudingsgewijs meer fysici dan enig ander land, dankzij de Russen. In vergelijking met andere groepen immigranten (Ethiopiërs in de afgelopen jaren, Marokkanen in de jaren vijftig) hebben Russen het ver geschopt.

'Het leven is goed', zegt een corpulente Russische zakenman uit Ashdod, getooid met een gouden davidster, en uiteraard voorzien van zijn mobiele telefoon, die in Israël de godganse dag wordt gebruikt. Hij is een van de 'nieuwe Russen', de Israëlische aanduiding voor nouveaux riches. De man ('ik noem m'n naam niet, en over politiek praat ik niet met vreemden') heeft zich net tegoed gedaan aan een copieus maal in De Yiddische Mama. Een prijzig restaurant in Netanya dat platgelopen wordt door Russen. Op sabbat worden er verjaardagen gevierd.

De gasten zijn goed, althans duur, gekleed. Vrouwen zijn behangen met goud. Kinderen lopen rond met de videocamera van pa. Wodka - niet de goedkope rommel uit Israël die Gold heet - wordt per fles besteld. Russische danseressen, een Russische violist en een Russisch orkest amuseren het publiek dat, van jong tot oud, tussen de gangen door de dansvloer opzoekt. De muziek varieert van Het Wolga-lied tot Diva, waarmee Dana International het Eurovisie Songfestival 1998 won. De symboliek ligt er dik bovenop: Russen tussen vroeger en nu, tussen hun oude en hun nieuwe vaderland.

Voor veel Russen zijn de banden met de voormalige Sovjet-Unie nog zeer hecht, net als de onderlinge contacten. Ze doen boodschappen in winkels die vol liggen met Russische waren, kijken naar tv-programma's die rechtstreeks uit Moskou komen, halen hun overige informatie uit Vesty en tientallen andere Russisch-talige bladen die in Israël worden gemaakt. Naast de partij van Sharansky zijn er nog drie immigrantenpartijen. Eentje zendt verkiezingsspotjes op de tv uit in het Russisch, zonder Hebreeuwse ondertitels. 'Alsof Israël de zestiende republiek van de voormalige Sowjet-Unie is', merkt een Rus fijntjes op.

Russen hebben hun eigen culturele centra, popgroepen (met bizarre namen als DDT en Ausweis), en een gerenommeerd theatergezelschap (Gesher). Russen zeggen het vaak niet hardop, maar ze vinden Israëli's ongemanierd, oppervlakkig, cultuurbarbaren. Nye kulturny. Het is niet alléén de speciale woningbouw voor immigranten die tot gettovorming heeft geleid. Vaak hoor je de vergelijking met het door ex-Russen bevolkte Brighton Beach in New York.

Integratie is zelfs ver te zoeken in het leger. Dat zou een 'smeltkroes' zijn, waar jongeren uit alle delen van de wereld een gevoel van nationale trots ontwikkelen. Het is een mythe. In een legereenheid die voor tachtig procent uit Russen bestond, werden niet-Russen 'vreemdelingen' genoemd. Andere Russen leven geïsoleerd. Dat bleek bijvoorbeeld vorig jaar, toen een Russische soldaat sneuvelde in Zuid-Libanon. President Ezer Weizman, die er een gewoonte van maakt gewonden en nabestaanden van slachtoffers te bezoeken, stelde verbijsterd vast dat de jongen met twee familieleden in een krot in Tel Aviv had gewoond. De eenheid waarin de omgekomen soldaat diende, wist van niets. Weizman sprak schande van de omstandigheden waaronder 'onze jongens' leven, zonder dat het Israëlische volk er weet van heeft.

Ook over de politieke voorkeuren van de Russen tasten veel Israëli's in het duister. Hoe is de verwachte verschuiving naar links te verklaren? In 1996 stemde ruim zestig procent op 'Bibi'. Een extreem-rechtse partij, die deportatie van Palestijnen voorstaat, kreeg veel Russische steun. In een Russische kunstenaarskolonie op de westelijke Jordaanoever tekende een Israëlische krant ferme uitspraken op: 'De islam is een gevaarlijke ideologie', en: 'Ik ben geen zionist, maar ik wil hier geen Palestijnse soevereiniteit.'

De Russischtalige krant Vesty heeft enig onderzoek gedaan naar het gedachtegoed van haar lezers. Redacteur Yentin: 'De mensen willen stabiliteit. Vergeet niet, ze komen uit een wereldrijk dat in elkaar gestort is. In 1996 was Bibi Netanyahu in de ogen van Russen de kandidaat die vrede en veiligheid zou brengen. Shimon Peres was de man van de Oslo-akkoorden, die grond weggaf aan de Palestijnen. Nu hebben immigranten de 'nationale held' Barak ontdekt. Ze denken: 'Als hij zo succesvol was in het leger, is hij misschien ook een goede minister-president.' Barak heeft ook meer aandacht voor sociaal-economische problemen.'

En hij speelt piano. Prokoviev! Daar steekt Bibi's bewering dat zijn favoriete auteur Dostojevski is, magertjes bij af. Yentin: 'Ik geloof er trouwens niets van.' Zei Netanyahu niet, om kiezers van Marokkaanse afkomst te paaien, dat hij het liefst het oriëntaalse gerecht humus nuttigt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden