De strijd om de muur van Mussert nadert het einde

Wat gaat er gebeuren met de muur waar de NSB haar toogdagen hield?

Het hoofdstuk van de collaboratie kom je in Nederland in de openbaarheid niet tegen, behalve in Lunteren. Daar staat de muur waar de NSB haar toogdagen hield. Al twintig jaar wordt erover gesoebat, het eind is in zicht.

Eigenaar van camping de Goudsberg, Roderick Zoons, bij de Muur van Mussert die op zijn terrein staat. Beeld Raymond Rutting / De Volkskrant

Hij is zo'n 150 meter breed, 10 meter hoog, en er wordt al zo'n twintig jaar over gesoebat: de zogenoemde muur van Mussert - een langgerekt ensemble van bak- en natuursteen, morsig en overwoekerd. Rijp voor de sloop zou je zeggen. Maar deze week vroegen zo'n dertig historici, museumdirecteuren en publicisten minister Ingrid van Engelshoven (Cultuur, D66) de muur te redden.

Donderdag zag het ernaar uit dat deze interventie effect heeft gesorteerd: een woordvoerder van het ministerie deelde mee 'met de gemeente en eigenaar in gesprek te zijn' over het behoud van de muur in enigerlei vorm. Die eigenaar is Roderick Zoons, uitbater van recreatiepark De Goudsberg in Lunteren. Van hem hoeft de muur niet zo nodig worden gesloopt, zegt woordvoerder Ronald Busser. 'De zaak netjes opknappen voor educatieve doelen? Prima. Maar dan zou de overheid de vijf hectare grond waarop de muur zich bevindt, van ons moeten kopen. Voor ons is exploitatie van een bijna tachtig jaar oude muur geen verdienmodel. En zolang er alleen maar over restauratie wordt gepraat, maar niemand daarnaar handelt, gaan wij gewoon door met de voorbereiding van de sloop. Daardoor zou ruimte ontstaan voor vijftien kavels extra, hebben we laten uitrekenen.'

Kwalijke reputatie

De in 1938 opgetrokken muur deed een aantal jaren dienst als decor van de zogenoemde hagespraken: toogdagen van de NSB waarvan redevoeringen van partijleider Anton Mussert het hoogtepunt vormden. Vooral de laatste editie, die van 22 juni 1940, geniet een kwalijke reputatie. Alleen al vanwege de naam die Mussert eraan gaf: 'hagespraak der bevrijding'. Daarmee maakte hij zich, anderhalve maand na de Duitse inval, niet geliefd bij het gros van zijn landgenoten.

Mussert maakte het allemaal nog veel erger door een grote bronzen klok, waarvan een gewijde sfeer had moeten uitgaan, aan te bieden aan Hermann Goering, bevelhebber van de Duitse luchtmacht - die kort tevoren Rotterdam had platgegooid. De verzamelde NSB'ers, overwegend dagjesmensen met picknickmanden en flesjes limonade, zwaaiden opgewekt naar overvliegende Duitse vliegtuigen.

Na deze bijeenkomst was het gedaan met de hagespraken in Lunteren. Door toenemende benzineschaarste kon Mussert hooguit nog massabijeenkomsten beleggen in het Utrechtse stadion Galgenwaard, maar niet langer in Lunteren. In 1942 kwam hij er nog een keer met SS-leider Heinrich Himmler, aan wie bij die gelegenheid een klokkenstoel werd overhandigd, maar Mussert zou nooit meer spreken bij de muur die pas vele decennia later officieus naar hem zou worden vernoemd.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

De hagepreek van de NSB in Lunteren, met Anton Mussert, 22 juni 1940.
De muur van Mussert. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De Oranjes

Na de oorlog defileerde het Nederlands Padvinders Gilde er voor koningin Juliana. Katholieke Verkenners ontvingen er in jubelstemming prins Bernhard (senior) en bisschop Baeten van Breda. Maar met het uit de mode raken van dit soort samenkomsten, raakte ook de muur in verval. Op de plek waar zich ooit de aanhangers van Mussert verzamelden, staan nu chalets waarin Poolse seizoenarbeiders wonen. De provincie Gelderland wil echter een eind maken aan de permanente bewoning van vakantiehuisjes en dringt er bij De Goudsberg op aan om weer te worden wat ze in naam al is: een recreatiepark. De muur van Mussert is daarvoor geen onoverkomelijk obstakel, zegt Ronald Busser. Maar hij wil onderhand wel graag weten of hij rekening moet houden met sloop of verkoop van de muur. Zolang de gemeente Ede, waarvan Lunteren deel uitmaakt, en de provincie Gelderland daarover geen uitsluitsel geven, is sloop voor hem de enige optie.

Hierdoor gealarmeerd, hebben de pleitbezorgers van behoud van de muur hun brandbrief aan minister Van Engelshoven geschreven. Zij willen dat sloop in elk geval wordt uitgesteld in afwachting van het oordeel dat de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed volgend jaar over de toekomst van het NSB-residu zou vellen. Het ministerie reageerde hier welwillend op, maar Ronald Busser was gistermiddag nog niet geïnformeerd over stappen die tot uitstel van sloop zouden kunnen leiden.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Schoonmaakwerkzaamheden op Camping de Goudsberg op de achtergrond de Muur van Mussert in Lunteren. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Bedevaartsoord

De ondoorzichtige gang van zaken is volgens publicist en voormalig programmamaker Ad van Liempt, een van de ondertekenaars van de brandbrief, illustratief voor de problemen waar een belast verleden Nederland voor plaatst. 'Wij hebben duizenden monumenten die herinneren aan vervolging en verzet. Maar verwijzingen naar het hoofdstuk van de collaboratie kom je in de openbaarheid niet tegen. Noch langs de Maliebaan in Utrecht, waar de NSB en aanverwante organisaties waren gevestigd, noch op De Goudsberg in Lunteren. Terwijl dat toch het enige nog resterende bouwwerk is dat in opdracht van de NSB is opgetrokken.'

Tegenstanders van herstel vrezen dat de muur van Mussert dienst zou kunnen doen als bedevaartsoord voor diens hedendaagse geestverwanten. Volgens Van Liempt is de vrees voor een 'fout toerisme' ongegrond.'Zelfs rechts-radicalen sympathiseren niet met Mussert. De NSB wordt nog altijd honderd procent gehaat. NSB'er is het synoniem van landverrader. 'En zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat een paar malloten bij wijze van eerbetoon bij de muur zouden samenkomen, mag je aannemen dat de samenleving daar wel tegen kan. We moeten de muur dan ook geen monument noemen maar, bij gebrek aan een Nederlands equivalent, een Mahnmal.'

De Mussert-muur is niet de enige plek in Nederland met WOII-overblijfselen. Onder andere op deze plekken vindt u er meer:

Goudsberg - Lunteren
De Goudsberg bij Lunteren is de locatie van de Mussert-muur. Deze stond in Het Nationaal Tehuis, een complex van NSB-gebouwen en -terreinen. Hier hield de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) tijdens de Tweede Wereldoorlog de bekende Hagespraken.

Vliegbasis Deelen - Arnhem
Deze vliegbasis is een voormalig Nederlands militair hulpvliegveld, opgeleverd vlak voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak. De basis was tijdens de oorlog het grootste Duitse vliegveld van Nederland. Verschillende gebouwencomplexen en andere overblijfselen zoals opstelplaatsen en resten van luchtafweerstellingen herinneren nu nog aan deze tijd. Het vliegveld is een wettelijk beschermd monument.

Peest - Drenthe
Hier probeerden de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog een vliegveld te realiseren, maar dat is vanwege de zompige veengrond niet gelukt. Het waterbekken in de vorm van een vliegtuig (volgens sommigen een hakenkruis, daarom bijgenaamd 'Hitlerring') was al aangelegd, en is goed herkenbaar vanuit de lucht. Ook zijn er nog enkele resten van bunkers te vinden.

Fliegerhorst - Venlo
Een klein Nederlands vliegkamp bij de Duitse grens bij Venlo werd in 1940 door de Duitsers omgebouwd tot een moderne vliegbasis met twee startbanen, werkplaatsen en casino's. In 1944 werd het complex door de Britten verwoest. Nu vind je er onder andere een zweefvliegveld en wordt de voormalige verkeerstoren gebruikt als klimmuur.

Bronsdaelgroeve - Noord-Limburg
De Duitsers bouwden in Noord-Limburg een complex voor de reparatie van vliegtuigmotoren. Het complex lag deels ondergronds, waarbij gebruik werd gemaakt van de aanwezige mergelgroeven. Voordat het complex kon worden afgemaakt en volledig in gebruik was genomen, werd het gebied ingenomen door de Amerikanen. Nu is het een oorlogsmonument en één van de relatief goed bewaard gebleven oorlogsoverblijfselen in Limburg.

Bunkers Atlantikwall - Hoek van Holland
Adolf Hitler gaf in 1940 opdracht voor de bouw van de Atlantikwall, een ruim 5.000 meter lange verdedingslinie van Noorwegen tot Spanje die het Derde Rijk tegen een geallieerde invasie moest beschermen. Het was geen echte muur, maar een aaneenschakeling van verdedigingswerken, die nooit werden afgebouwd. Langs de Nederlandse kust vind je meerdere bunkers, en in één daarvan, aan een pier bij de monding van de Nieuwe Waterweg in Hoek van Holland, vind je het Atlantikwall-museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.