De strategische aanval van kapitein Zwartkruis

Een eeuwigheid geleden had ik een interview met Jan Zwartkruis in diens sober ingerichte huis in Soesterberg. Ik herinner me een kalme, bosrijke omgeving. We dronken thee.


Ik vond hem een aardige man. Dat was een meevaller, want zeker in die tijd had ik het niet zo op beroepsmilitairen. Soms stond hij op en verhief hij zijn stem; niet om te intimideren, maar uit enthousiasme. Zwartkruis was behalve een vriendelijke ook een bevlogen man.


Het interview is onvindbaar. Waarschijnlijk vond het tien jaar na het wereldkampioenschap in Argentinië in 1978 plaats, het wonderlijkste toernooi waar het Nederlands elftal ooit aan deelnam. Zwartkruis was destijds bondscoach, naast, of eigenlijk onder, supervisor Ernst Happel. De Oostenrijker was op het laatste moment benoemd.


Jan Zwartkruis overleed donderdag op 87-jarige leeftijd. De laatste 35 jaar van zijn leven ging élk interview over het WK in Argentinië. Verslaggevers, documentairemakers en schrijvers van voetbalboeken togen allemaal naar Soesterberg. Jorge Zorreguieta, een jubileum of een wedstrijd tegen Argentinië zoals op het WK in 1998, aanleidingen voor een terugblik waren er altijd voldoende.


Veel meer dan Happel werd hij de duider van het toernooi, de man die de bizarre reeks gebeurtenissen toelichtte en nieuw licht wierp op schimmige affaires en weggemoffelde feiten. Het WK in Argentinië was het laatste toernooi dat zich grotendeels achter gesloten deuren afspeelde. Happel zei nooit iets. Zwartkruis werd de man die de deuren opende, een bereidwillige explicateur.


Over zijn moment van glorie, zilver op een WK, hangt een donkere schaduw. De afzegging van Johan Cruijff, de protesten tegen de deelname vanwege het regime in Argentinië, de miserabele voorbereiding, de bizarre rol van Happel en - daar gaan we helaas weer - het schot in de finale van Rensenbrink op de paal, in de Nederlandse voetbalgeschiedenis is het WK van 1978 een zwart hoofdstuk.


Het was een krankzinnig toernooi, een onvoorstelbare aaneenschakeling van bizarre gebeurtenissen. Happel en Zwartkruis stonden lijnrecht tegenover elkaar.


Happel was de zwijgzame, rokende kaarter die zich alleen met belangrijke zaken bezighield, de opstelling bijvoorbeeld. Zwartkruis de plichtsgetrouwe militair die wanhopig probeerde te redden wat er te redden viel.


Het ontging iedereen destijds bijna volkomen. De oorlog tussen de twee coaches bleef voor het grootste deel binnenskamers. Dat veranderde toen Zwartkruis zijn strategie bijstelde en details begon te onthullen over het gedrag van Happel. Weerwoord kwam er niet. Happel overleed al in 1992.


Een boek uit 1998 van Meindert van der Kaaij over het WK in Argentinië, Een vuile oorlog, markeert de omslag. Zwartkruis was het zat te worden afgeschilderd als het onbekwame sloofje van Happel. Hij begon terug te slaan en trok het succes van de tweede plaats naar zich toe.


De boodschap werd talloze malen herhaald. Ernst Happel was een geniale coach, maar had ernstige tekortkomingen. Hij was bot en lui. Hij dronk te veel, had geen contact met spelers (behalve om ze uit te schelden voor loel), hij greep niet in toen het elftal daar grote behoefte aan had en hield zich afzijdig.


De definitieve afrekening volgde in 2008, met het boek De Kapitein van Oranje van het schrijversduo Michel Bongers en René Bremer. Zwartkruis was meedogenloos. Het standbeeld van Happel werd pagina's lang neergehaald. Happel was een schuinsmarcheerder, een alcoholist en hij had een kunstgebit. De mokerslag was dat Happel een 'totaal verknipte geest' werd genoemd.


Het moet maar weer eens worden gezegd. Om een heleboel redenen zou het beter zijn geweest als Rob Rensenbrink de bal destijds in het Argentijnse doel had geschoten, voor ons allemaal en dus ook voor kapitein Zwartkruis.


Paul Onkenhout is redacteur van de Volkskrant.


Reageren?


twaalfdeman@volkskrant.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden