Analyse

De stoelendans begint: wie schuiven er aan bij Rutte en Kaag?

Met de aanstelling van Kajsa Ollongren en Annemarie Jorritsma als verkenners is donderdag de zoektocht naar een nieuw kabinet begonnen. Waar liggen de kansen en de risico’s voor de hoofdrolspelers? Een blik in de kaarten van de partijleiders.

Mark Rutte (VVD) zocht in de campagne opzichtig toenadering tot Lilian Marijnissen (SP). Beeld EPA
Mark Rutte (VVD) zocht in de campagne opzichtig toenadering tot Lilian Marijnissen (SP).Beeld EPA

Rutte gaat de druk op Ploumen opvoeren: ‘Kom praten, maar kom wel alleen’

‘Ik ga niet met een hele wolk van linkse partijen aan tafel’, zei Mark Rutte al tijdens de verkiezingscampagne. De oude en waarschijnlijk ook nieuwe premier zal tevreden vaststellen dat er voldoende alternatieven zijn.

De meest voor de hand liggende optie: een voortzetting van de huidige coalitie. Rimpelloos was de samenwerking met CDA, D66 en ChristenUnie niet, maar Rutte III heeft op een haar na de rit uitgezeten. Bovendien is er nu een ruimere meerderheid dan voorheen.

Rutte zal tegelijkertijd zien dat de onderlinge verhoudingen zijn veranderd. D66 is nu duidelijk de tweede partij. Dat kan bijna niet zonder consequenties blijven. De achterban van Sigrid Kaag kan wel leven met de VVD als coalitiepartij, maar wil die combinatie liever aanvullen met linkse partners.

Een coalitie van VVD, D66, PvdA en GroenLinks leek getalsmatig even een optie op basis van de exitpoll, maar dat zou voor Rutte akelig dicht bij een ‘een wolk van linkse partijen’ komen. Inmiddels is duidelijk dat die coalitie slechts 75 zetels haalt – net geen meerderheid dus.

Toch lijkt er binnen de VVD best ruimte om D66 tegemoet te komen. De ChristenUnie is bij lang niet alle liberalen populair, mede vanwege blokkades op het medisch-ethisch vlak. Die partij kan in een coalitie met D66 en CDA best ingeruild worden voor een linkse partner. De PvdA ligt dan het meest voor de hand; aan de samenwerking met die partij bewaart Rutte juist goede herinneringen.

De SP zou ook nog kunnen – Rutte zocht in de campagne opzichtig toenadering tot Lilian Marijnissen – maar die partij spreekt D66 helemaal niet aan. Te conservatief, te EU-kritisch. Omgekeerd heeft de VVD weinig op met GroenLinks. Rutte heeft slechte herinneringen aan de mislukte formatie van 2017 met Jesse Klaver.

Blijf de PvdA dus over als logisch alternatief voor de ChristenUnie. Het probleem is vooralsnog dat PvdA-leider Lilianne Ploumen heeft gezegd alleen met een andere linkse partij in de coalitie te willen. Op die combideal zit de VVD niet te wachten. Dan komt er een vijfpartijencoalitie van VVD, D66, CDA, PvdA en GroenLinks of SP, hoewel dat getalsmatig niet nodig is.

De druk op de PvdA zal de komende weken worden opgevoerd: kom praten, maar kom wel alleen.

PvdA-lijsttrekker Lilianne Ploumen met bloemen, maar haar partij weet niet beter te scoren dan het historisch dieptepunt van negen zetels. Beeld ANP
PvdA-lijsttrekker Lilianne Ploumen met bloemen, maar haar partij weet niet beter te scoren dan het historisch dieptepunt van negen zetels.Beeld ANP

Weet Kaag de PvdA los te weken van GroenLinks?

Voor een dansje op de formatietafel is het nog te vroeg. Maar dat Sigrid Kaag zal aanschuiven met een glimlach om de lippen, zoveel is zeker. Of dat lachje voor alle andere aanwezigen even gul zal zijn, is nog afwachten. Ze zal er opnieuw veroordeeld zijn tot Mark Rutte, die ze deze campagne wegzette als meer manager dan leider. De twee winnaars moeten samen door.

Zo’n ramp is dat ook niet voor haar. Ten diepste zijn VVD en D66 liberale partijen, die de ontplooiing van het individu als uitgangspunt hebben, en de rol van de overheid vooral als voorwaardenscheppend zien. Verschillende inzichten zijn er over de stijl. Kaag wil, vooral in moreel opzicht, een voorbeeldrol vervullen. Ze is de eerste die Rutte op diens leiderschap heeft uitgedaagd en bepleit een opener stijl van besturen.

Dat ook Wopke Hoekstra (CDA) zal moeten meeformeren, tegenstribbelend of niet, is vanuit de optiek van Kaag onvermijdelijk. Niet vanwege de grote geestverwantschap; daar is de afgelopen jaren weinig van gebleken. Maar simpelweg omdat elk alternatief slechter of ongeloofwaardiger is. Ze hoeft geen initiatief te nemen om Hoekstra aan tafel te krijgen. Rutte heeft herhaaldelijk gezegd dat het CDA zijn eerste keus is, de druk zal via de VVD worden uitgeoefend.

Daarna zal Kaag een afweging moeten maken. De ChristenUnie kan een nieuwe coalitie aan een meerderheid helpen, net als vier jaar geleden. Op sommige gebieden – klimaat, vluchtelingenbeleid – verliep de samenwerking soepel. Op het gebied van medisch-ethische kwesties, en deels ook onderwijs, lopen de standpunten zo ver uiteen dat Kaag liever de andere kant op zal kijken.

D66 heeft zich deze campagne neergezet als een progressieve partij die een ambitieus klimaatbeleid wil voeren, een alternatief voor de dolende linkse partijen. Een kwart van de D66-stemmers komt daarvandaan. Dat schept verplichtingen, Kaag zal zich daarvan bewust zijn. Maar met VVD en CDA aan tafel staat ze meteen onder druk: die gaan op de rem staan. Kaag moet dus versterking zoeken. De SP is met haar euroscepsis een brug te ver. Voor GroenLinks en PvdA geldt een ander bezwaar: ze hebben afgesproken niet zonder de ander in een coalitie te stappen.

Daar ligt de uitdaging die Kaag wacht. Twee linkse partijen is voor VVD en CDA te veel, maar één is te overzien. De PvdA heeft een geschiedenis als betrouwbare bestuurderspartij. Kaag zal proberen de PvdA los te weken van GL, zodat Ploumen kan aanschuiven in de Stadhouderskamer. Dat zal geen eenvoudige opgave zijn.

Sigrid Kaag wordt donderdag met gejuich ontvangen in de fractievergadering van D66. Haar partij stijgt van 19 naar 23 zetels. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Sigrid Kaag wordt donderdag met gejuich ontvangen in de fractievergadering van D66. Haar partij stijgt van 19 naar 23 zetels.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Hoekstra is het onmisbare stukje, of-ie het leuk vindt of niet

Wopke Hoekstra heeft heel andere dingen aan zijn hoofd dan de formatietafel. Hij moet bij zichzelf en in het CDA op zoek gaan naar de oorzaken van de zeer teleurstellend verlopen verkiezingen.

Voordat hij ook maar een begin van een antwoord heeft gevonden, gaat er aan hem getrokken worden. Kom op, aanschuiven, verliezen hoort er nu eenmaal bij! Het CDA is ook dit keer een onmisbaar stukje in de puzzel van het landsbestuur, zelfs als dat stukje kleiner is dan vier jaar geleden.

Het zal betekenen dat Hoekstra gaat meeformeren – en dus compromissen gaat sluiten – terwijl de evaluatie van de nederlaag nog in volle gang is. Dat kan lastig zijn. Want wat brengt hij mee naar de Stadhouderskamer: de agenda voor bestuurlijke vernieuwing van Pieter Omtzigt, of elementen uit het gematigde partijprogramma?

Ook wíé hij meebrengt, zal onderwerp van debat zijn. Pieter Heerma, fractieleider sinds het vertrek van Sybrand Buma, was vier jaar geleden secondant en heeft dus ervaring. Omtzigt is een rekenmeester met grote dossierkennis en staat voor het nieuwe elan van de partij. Maar hij is nog steeds oververmoeid, liet hij donderdag weten. Wellicht maakt dat de keuze eenvoudig.

VVD en D66 zijn voor het CDA een gegeven als tafelgenoten. Maar op de vierde of eventueel vijfde partij kan Hoekstra wel degelijk invloed uitoefenen. Regeren met de ChristenUnie is het CDA in Rutte III niet slecht bevallen, dat zal de voorkeur hebben. Ook omdat Gert-Jan Segers zich ontvankelijk toont voor het nieuwe sociaal contract dat door Omtzigt wordt uitgedragen.

Een belangrijk deel van het CDA keek reikhalzend uit naar de mogelijkheid weer eens met de PvdA over links te regeren. Of dat nog steeds zo is, staat te bezien. De lastenverzwaring voor het bedrijfsleven die de PvdA bepleit, staat haaks op de inzichten van het CDA. Ook als het om klimaat en stikstof gaat, is de afstand groter geworden.

Het CDA van Wopke Hoekstra zal gaan meeformeren terwijl de evaluatie van de verkiezingsnederlaag nog in volle gang is. Beeld ANP
Het CDA van Wopke Hoekstra zal gaan meeformeren terwijl de evaluatie van de verkiezingsnederlaag nog in volle gang is.Beeld ANP

GroenLinks en de PvdA zitten voorlopig beduusd in de hoek waar de klappen zijn gevallen

GroenLinks halveerde bijna naar acht zetels, de PvdA stabiliseerde op het historisch dieptepunt met negen zetels. Voor beide dringt de existentiële vraag zich op hoe verder te gaan. Programmatisch schurken de partijen tegen elkaar aan, in partijcultuur niet. GroenLinks is altijd oppositiepartij geweest, vaak in verzet tegen beleid van de PvdA.

Door de dramatische uitslag dringt de vraag zich op of samengaan niet voor de hand ligt. De kabinetsformatie kan een eerste antwoord opleveren. Daarin spelen PvdA en GroenLinks in eerste instantie geen hoofdrol. Dat geeft rust om de klap te verwerken en zich te bezinnen op de toekomst, al of niet samen. Maar de oppositie is geen wenkend perspectief. Daar dreigt onzichtbaarheid tussen zeventien partijen in de nieuwe Tweede Kamer.

Daarom hopen ze stilletjes op een uitnodiging. Dan is het de vraag of ze, zoals ze bezworen hebben, elkaar ‘vasthouden’. Ook als dat niet per se nodig is om bijvoorbeeld VVD, D66 en CDA in de Tweede Kamer aan een meerderheid te helpen. Ze brengen dan wel 14 zetels in de Eerste Kamer mee, waar de andere drie er samen 28 hebben. Er zijn er daar 38 nodig voor een meerderheid.

Welk prijskaartje zou het linkse duo dan aan kabinetsdeelname hangen. Wat willen ze per se verwezenlijken? GroenLinks iets met klimaat, de PvdA iets met banen en inkomens. Maar de prijs kan niet te hoog worden, de anderen willen ook wat. En ze zullen zeker te maken krijgen met pogingen om hen alsnog uit elkaar te spelen. Als de een wel in een kabinet stapt en de ander niet, is samenwerking voor jaren verkeken.

Segers kan het eerst eens rustig aankijken

De ChristenUnie blijft tóch op vijf zetels staan. Partijleider Gert-Jan Segers opende zijn Facebook-bijdrage donderdagochtend met ‘hoopvol gestemd’: ‘Het lijkt alsof we onze slagkracht kunnen behouden.’ Tegen de pers bevestigt hij even later zijn opluchting. ‘Vijf of vier, dat scheelt heel veel.’ Want nu kan hij het een ‘knappe prestatie’ noemen dat zijn partij vijf zetels heeft behouden, terwijl het kabinet-Rutte-III zulke zware maatregelen moest nemen vanwege de coronacrisis.

Wat Segers op dit moment nog niet wil doen, is speculeren over coalitievorming. ‘Wij moeten eerst even rustig kijken wat dit betekent voor de politieke verhoudingen, wat andere partijen willen. Ik wacht rustig af.’

Het valt goed te begrijpen. Natuurlijk is er de tamelijk voor de hand liggende ‘nog een rondje’-optie, waarbij de huidige coalitie besluit door te regeren. Critici die Rutte III als veroorzaker afschilderden van maatschappelijke puinhopen en de vertrouwensbreuk tussen overheid en burger, kunnen er niet omheen dat veel kiezers de coalitie hebben beloond met een grotere meerderheid in de Tweede Kamer. Hoezo, vertrouwensbreuk?

Dus laat vooral Kaag haar idealen en ambities voor een progressiever beleid najagen in pogingen PvdA en/of GroenLinks erbij te betrekken. Als dat niet lukt, is de kans groot dat de drie oud-coalitiegenoten opnieuw bij Segers aankloppen. Natuurlijk ligt daarbij een beer op de weg, in de vorm van de principiële tegenstelling over medisch-ethische kwesties. ‘Als ik verantwoordelijkheid draag, wil ik weten of ik iets van mijn ziel verlies’, zei Segers in het slotdebat. Terwijl Kaag juist eist dat over die kwesties vrij mag worden gestemd. Of deze tegenstelling onoverkomelijk is, moet nog blijken. Maar door nu op zijn handen te zitten, geeft Segers het signaal dat de beweging van anderen zal moeten komen.

Dassen en Eerdmans: outsiders in geval van nood

Alles kan, in Nederland veelstromenland. Zowel Ja21 als Volt heeft misschien net genoeg zetels om een coalitie aan een meerderheid te helpen. Maar de kans is toch echt klein. Partijen als VVD, CDA en D66 zullen het risico groot vinden met een nieuwkomer die zijn stabiliteit en bestaansrecht nog moet bewijzen. Voor de nieuwkomers zelf is het geen aantrekkelijk vooruitzicht om de grootse idealen zo snel alweer te bleken in de grote smeltkroes van Mark Rutte. Voorlopig is het niet aan de orde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden