De stilte na het uitkomen van ‘Die Eingewanderten’

‘Het multiculturele drama’, zouden de Duitsers daar eigenlijk ook mee zitten? En, zo ja, hoe zouden zij reageren op Paul Scheffers analyse van die zorgelijkheden?...

Berlijn,
Een veel geplaagd volk, immers, met van nature een hang naar getob, de Duitsers, een neiging die nog wat wordt aangewakkerd door hun soms onbesuisde optreden: tobben als het kwaad al is geschied. En praatzuchtig zijn ze ook, wat in samenhang met dat getob snel veel zware woorden oplevert en trage bespiegelingen. ‘Multicultureel’ en ‘drama’, daar moeten zij, zou je zeggen, toch meteen bij opveren.

Berlijn,
Bovendien, ook de zaak zelf lijkt geknipt voor Duitsland. Voldoende Turken in de buurt om ergernis te wekken. Aanzienlijke tot zeer aanzienlijke ervaring in het openhartig uitdragen van de ergernis die hele of halve vreemdelingen – ‘De Ander’ – in de gemoedelijke geesten der eigenheimers bewerkstelligen. En ten slotte zoveel slechte herinneringen juist aan het uitleven van dat slechte humeur, dat het niet meevalt andermaal onbekommerd de problemen die vreemdelingen zouden veroorzaken te bespreken.

Berlijn,
Gevangen tussen weerzin en herinnering, beklemd door het verlies van het vertrouwde, maar tegelijkertijd gegijzeld door de herinnering aan de ravage die het verleden naliet: ziedaar het ‘multiculturele drama’ in een notendop.

Berlijn,
Die zitten te springen om hulp van Paul Scheffer, zou je zeggen. ‘Uit de nood een deugd maken’, beveelt die immers aan, en ‘immigratie is een uitnodiging tot zelfreflectie’.

Berlijn,
Dat laatste doen de Duitsers nu al een jaar of zestig, dus het kan geen kwaad ze eens een nieuw thema aan te reiken. In dat eerste zijn zij – daartoe gedwongen door trieste ervaringen – bij uitstek bedreven.

Berlijn,
Maar voorlopig reageerden zij echter in het geheel niet op de vertaling van Scheffers Het Land van aankomst, het boek dat hij een jaar geleden publiceerde en waarmee hij sedertdien door Nederland trok. Hier heet dat Die Eingewanderten; zoals de Nederlandse titel een toespeling was op Du Perrons Land van herkomst, is de Duitse er een op een boek van Sebald, Die Ausgewanderten.

Berlijn,
De Duitse ondertitel is zelfs helemaal nieuw: Toleranz in einer grenzenlosen Welt. Daar kijk je van op, want Scheffer heeft nu juist niks op met die grenzeloosheid en die ‘tolerantie’ appelleert aan een troetelbeeld van Nederland waar zelfs onder oude, linkse Duitse roesmiddelengebruikers en weekendkrakers niets meer van over is. Het schijnt dat de Duitse uitgever erop heeft aangedrongen korte metten te maken met de Nederlandse ondertitel en er iets positieverigs voor in de plaats te stellen. Toleranz in einer grenzenlosen Welt, het heeft meteen iets van ‘Vergangenheitsbewältigung’ – je hoort het pesthumeur er als het ware al doorheen.

Berlijn,
Na het uitkomen van Die Eingewanderten, twee maanden terug, is het echter stil gebleven. Zo stil, dat je bijna ‘opmerkelijk stil’ zou zeggen of zelfs ‘verdacht stil’, ware het niet dat de enige serieuze Duitse krant die het boek überhaupt liet bespreken, het degelijke en solide linkse weekblad Die Zeit, dat deed in een kort stukje waar als kop ‘Bla bla bla’ boven stond. Touché, maar wie?

Berlijn,
Die Zeit is immers het blad dat in een eerdere fase van het multiculti-debat Scheffer ruimhartig aan het woord liet.

Berlijn,
Dinsdagavond was de gehoorzaal van het hoofdkwartier van de Friedrich Ebert Stiftung in Berlijn voor tweederde gevuld. De entourage stemt verdrietig: het adres is Hiroshima-Strasse – zodat je niet zeker weet of hier sprake is van solidariteit of leedvermaak – de zaal een crematoriumzaal zonder kist en ook nog eens zonder muziek. Een banier ter hoogte van de vroegere muur kondigt aan wat er aan de hand is: ‘Buchvorstellung mit dem Autor’ met ‘Kommentaren von Lale Akgün und Seyran Ates’.

Berlijn,
Opwindend, zoals destijds in de Rode Hoed in Amsterdam, lijkt het echter niet te willen worden. Misschien komt dat doordat de stichting van sociaal-democratische snit is. Dat was in elk geval goed te zien aan de leeftijd van de bezoekers, de heersende dresscode en de huidskleur: gepensioneerd, blank en in alles getuigend van troosteloze spaarzaamheid. Deze maand staan de doelgroep nog enkele opwindende bijeenkomsten te wachten; over ‘Gute Arbeit: Perspektiven für das 21. jahrhundert’, en het werkelijk niet te versmaden ‘Zwischen Elite und Hartz IV: Haben in unserer Gesellschaft alle die gleichen Chancen?’ (aanstaande maandag, er zijn nog kaarten).

Berlijn,
Scheffer, die goed en soms ontwapenend Duits spreekt, ontving de royale lof van zowel Lale Akgün, lid van de Duitse Bondsdag, als de advocate Seyran Ates. Ates verklaarde het met iedere zin in zijn boek eens te zijn en het als een bijbel te beschouwen. Akgün zag als belijdend seculariste weinig in die aanduiding, maar viel Ates voor het overige bij in haar waardering.

Berlijn,
Opmerkelijk was dat de beide vrouwen – allebei geboren in Turkije en van kindsbeen af in Duitsland opgegroeid – de pest in hadden over de wijze waarop zij waren aangekondigd, namelijk als prachtexemplaren van geslaagde integratie. Daar had de organiserende instantie hun geen plezier mee gedaan.

Berlijn,
Heel veel anti-dramatischer kan het niet worden, als dat zowat het ergste is dat de immigrant kan overkomen, de eeuwige en hem lichtelijk uitsluitende vraag naar zijn herkomst. Vroeger vroeg men naar je afkomst, nu naar je herkomst; er zijn redenen om dat als vooruitgang te beschouwen.

Berlijn,
Waarna de drie sprekers het lijstje aanlegden van de zorgen die de immigratie bewerkstelligt, ook in Duitsland: onderwijs, godsdienstvrijheid, cultureel besef, rechtspraak en burgerschap. Allemaal in de dalles, ook bij de buren – en wat komt het je vertrouwd voor.

Berlijn,
Zelfde agenda, zelfde problemen.

Berlijn,
Het enige verschil is dat men in Duitsland in de Bondsdag noch een Verdonk, noch een Wilders heeft die daar gebruik van maakt.

Berlijn,
Misschien moet je dat ook vooruitgang noemen – en valt er zodoende van hén iets te leren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden