De stille paleisrevolutie

Een jaar is Willem-Alexander koning en nu al is de monarchie een slag anders dan onder zijn moeder. Een blik achter de schermen, in zeven bedrijven.

Hij is bijna een jaar koning. Op 30 april vorig jaar nam Willem-Alexander de troon over van zijn moeder. Rond de abdicatie van koningin Beatrix en de inhuldiging van koning Willem-Alexander werd de indruk gewekt dat veel bij het oude zou blijven. Over de hofhouding kwam zelfs het bericht van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) dat Willem-Alexander 'vrijwel geen wijzigingen' zou aanbrengen. De nieuwe koning wilde niet uitstralen dat hij het succesvolle koningschap van zijn moeder heel anders ging doen.


Dat RVD-bericht blijkt een understatement te zijn geweest: het afgelopen jaar zijn de veranderingen elkaar in hoog tempo opgevolgd. De meeste geruisloos, alleen met korte berichten gemeld. Zo veel wijzigingen zijn er, dat het niet overdreven is te stellen dat achter de schermen een stille paleisrevolutie heeft plaatsgevonden. Waar Beatrix nooit enige e-mail heeft gestuurd en pas een jaar of zes aan de mobiele telefoon is, is met de intrede van de nieuwe koning de hele hofhouding aan de iPad en iPhone - om maar een klein voorbeeld te noemen.


In 1980, toen Beatrix het ambt overnam van haar moeder Juliana, ging dat met een luide openlijke koerswijziging gepaard. Na de 'liefelijke chaos' die het hof onder Juliana was, met getrouwen die vaak langer dan dertig jaar in dienst waren, voerde Beatrix een verzakelijking van haar hoforganisatie door. De oude adel vloog eruit. Het hof werd gestroomlijnd als een departement, met aan het hoofd een roulerende grootmeester - vergelijkbaar met de secretaris-generaal van een ministerie. Ook andere cruciale functies werden aan termijnen van vijf tot zes jaar gebonden, net zoals diplomaten na vergelijkbare perioden van post wisselen.


Het was een fluwelen paleisrevolutie, door een klein clubje getrouwen van Beatrix sinds 1973 (!) voorbereid. Juliana had een legendarische desinteresse voor organisatorische en protocollaire aangelegenheden. Door de oude garde werd over de wijzigingen gemord - als het al een 'chaos' was, dan in elk geval een 'liefdevolle'. Maar Beatrix' eerste grootmeester, Carel van Schelle, verdedigde de moderniseringen openlijk. Samen met de voormalige topdiplomaat Herman van Roijen was hij verantwoordelijk voor de nieuwe koers - de organisatie onder Juliana noemde hij eufemistisch 'niet helemaal bij de tijd'.


Willem-Alexander heeft een paleisbedrijf aangetroffen dat wel up to date was. Mede door het overlijden in 2002 van zijn vader, prins Claus, is hij ruim tien jaar bij openbare plichtplegingen aan de zijde van zijn moeder betrokken geweest. Samen met de in datzelfde jaar ingetrouwde Máxima zijn routines ontwikkeld die tot op de dag van vandaag terugkeren. Dat betekent niet dat hij het koningschap één op één voortzet zoals zijn moeder.


Op 17 april vorig jaar zei Willem-Alexander het zo in een tv-interview: 'Ik wil een koning zijn die in de traditie staat, maar ook een koning die in de 21ste eeuw de samenleving kan samenbinden, vertegenwoordigen en aanmoedigen.' De monarchie onder koning Willem-Alexander is een slag anders dan de monarchie onder koning Beatrix. Een overzicht in zeven bedrijven.

KONINGINNEDAGCONCERT: hoge en lage cultuur

Het traditionele Koninginnedagconcert werd dit jaar niet gehouden in Paleis Noordeinde, maar in de Philharmonie te Haarlem - hoofdstad van de provincie waar de koninklijke familie Koningsdag viert. Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst is het de bedoeling het concert nadrukkelijker aan Koningsdag te verbinden.


Het besloten concert wordt sinds 1985 jaarlijks in april gehouden in de balzaal van Paleis Noordeinde. Vroeger werd het enkele dagen voor Koninginnedag op primetime op televisie uitgezonden, maar in de loop der jaren bleef slechts een samenvatting op een onbeduidend moment over.


Het wat kwakkelende concert krijgt een nieuwe impuls. Nu werd het opgenomen op 8 april en komt het op televisie direct na actualiteitenprogramma Nieuwsuur, om half elf 's avonds op Koningsdag. De Holland Baroque Society, jazztrompettist Eric Vloeimans en harpiste Gwyneth Wentink treden op. Een eclectisch programma, zoals ook de dag van de inhuldiging al liet zien, toen dj Armin van Buuren zich bij het Concertgebouworkest voegde. Waar bij Beatrix de kunsten met een hoofdletter vooropstonden - beeldende kunst en ballet - schuwt Willem-Alexander de vermenging van hoge en lage cultuur niet.

KERSTTOESPRAAK: lichte reflectie

Bij de openingsbeelden op 25 december leek er niets veranderd: stemmige natuuropnamen leidden de eerste kerstboodschap van Willem-Alexander in. Maar toen de koning eenmaal het woord nam, bleek de setting anders. Niet achter een bloemstuk aan het bureau, zoals zijn moeder, maar in een makkelijke stoel, met de benen over elkaar, sprak hij zijn volk toe. Niet dat dat nou zo ontspannen oogde allemaal, maar anders was het wel, met de open haard aan en de portretten van zijn dochters aan de wand achter hem.


Ook inhoudelijk ging het er anders aan toe. Het woord Europa viel niet in zijn speech, toch een vast thema van zijn moeder. In plaats daarvan bleef hij dicht bij huis, met opmerkingen over mantelzorgers en vrijwilligers. Geen zware bespiegeling, maar een lichte reflectie. Willem-Alexander schuift het koningschap een stukje op in de tijd.

ADVISEURS: ogen en oren

Deze zomer verlaat Jaap Leeuwenburg (65) het paleis. Hij was vanaf juli 1995 steun en toeverlaat van Willem-Alexander. Natuurlijk valt dit vertrek onder het reguliere leeftijdsontslag, maar toch, gelet op de verhoging van de pensioenleeftijd naar 67 had 'JL' - zoals zijn bijnaam luidt - ook nog twee jaar kunnen doorgaan. Het is duidelijk: zijn werk is klaar.


De nieuwe koning heeft onderwijl een opvallende trits nieuwe adviseurs aangesteld. Allereerst een ict-manager, Marco van Walstijn, die voor de leden van het Koninklijk Huis en de hofhouding de interne communicatie stroomlijnt. Vervolgens een 'persoonlijk adviseur' in de persoon van Olger van Dijk, afkomstig van Binnenlandse Zaken en van CDA-huize. Hij voegde zich bij Pien Zaaijer, die al sinds 2002 aan het hof in een dergelijke rol werkt - aanvankelijk als adviseur voor Máxima, maar al snel voor beiden. Zaaijer en Van Dijk zijn de ogen en oren van de koning en koningin in de samenleving.


Daarna kwam Jan Snoek als koninklijke speechschrijver. Uniek, want Beatrix heeft een dergelijke rol nooit bij één persoon geconcentreerd. Snoek schrijft niet alleen speeches, maar bijvoorbeeld ook brieven namens de koning. Hij werkte eerder in het bedrijfsleven en voor politici als Jan Peter Balkenende, Annemarie Jorritsma en Camiel Eurlings - die laatste onderhoudt als KLM-directeur en IOC-lid een nauwe relatie met de koning.


En in december kwam het bericht dat de al langer aan het hof werkende Eveline van den Bent was benoemd in de functie van 'persoonlijk assistent van koning en koningin'. Blijkens de summiere verklaring houdt zij zich vooral met de privézaken van het paar bezig.

KONINGSSPELEN: ambassadeur van de sport

De vorig jaar geïntroduceerde Koningsspelen voor basisscholen krijgen een vervolg. Ze worden een vast bestanddeel aan de vooravond van Koningsdag. Eerst een ontbijt in de klas, dan een sportdag. Steeds verrichten Willem-Alexander en Máxima zelf ergens in Nederland de aftrap, vorig jaar in Enschede, dit jaar in Ens (Noordoostpolder). In totaal doen dit jaar 5.427 scholen mee, met 1,1 miljoen leerlingen. Nieuw zijn een wereldrecordpoging 'tegelijk samen dansen en zingen', op het lied Doe de Kanga van Kinderen voor Kinderen, en een wedstrijd om het beste idee dat sporten en bewegen door kinderen bevordert.


Het is onmiskenbaar wat de koning beoogt: zijn positionering als sportprins krijgt, nu hij staatshoofd is, een vervolg als ambassadeur van de sport - zie ook zijn onverminderde enthousiasme en luidkeelse aanmoedigingen tijdens de Olympische Spelen in Sotsji. Als erelid van het IOC zal hij liefst alle Olympische Spelen bijwonen, ook als die in politiek omstreden gebied zijn. De huidige premier legt hem daarbij geen strobreed in de weg.

STAATSBEZOEKEN: koning-koopman ten top

Bij diverse gelegenheden kondigde Willem-Alexander het al aan en hij zet door: het instrument van staatsbezoeken, het hoogste eerbewijs tussen twee landen, wil hij meer dan voorheen inzetten voor het bevorderen van economische betrekkingen.


Dat hij waarde hecht aan zijn rol als 'koning-koopman' liet hij in de aanloop naar zijn koningschap al zien door voorop te gaan bij een handelsmissie naar Brazilië. Vlak na de troonswisseling deed hij hetzelfde in Duitsland. Dat waren beide weliswaar geen staatsbezoeken, maar het lijkt er sterk op dat hij wil variëren met de strikt protocollaire voorwaarden die daarbij horen.


De eerste inkomende bezoeken die hij inmiddels achter de rug heeft bewijzen dat. Het bezoek van de Chinese president vorige maand was formeel een staatsbezoek, maar miste een aantal gebruikelijke elementen. Zo legde Xi Jinping geen krans bij het Nationaal Monument op de Dam. Het bezoek van de Zweedse koning begin deze maand was niet aangekondigd als een staatsbezoek, maar kende 's avonds wel een staatsbanket in het Paleis op de Dam. Beide bezoeken stonden nadrukkelijk in het teken van de handelsbetrekkingen.


In juni leggen de koning en koningin hun eerste uitgaande staatsbezoek af, aan Polen. Opmerkelijk, omdat minister-president Mark Rutte in zijn eerste kabinet weigerde afstand te nemen van het omstreden Polenmeldpunt, door PVV-leider Geert Wilders ingesteld. Daar valt voor de koning dus wat 'samen te binden'. Het programma is nog niet bekend, vast staat al wel dat het, met twee dagen, kort zal zijn - een ander criterium dat Willem-Alexander hanteert.

HOFDAMES: afscheid van 130 jaar routine

Van bij elkaar ruim 130 jaar ervaring als hofdame werd in maart dit jaar in één keer afscheid genomen. Vijf hofdames, van wie één al onder Juliana was begonnen, zwaaiden af met een Erekruis in de Huisorde van Oranje: Ietje van Karnebeek-van Lede (sinds 1979), Miente Boellaard-Stheeman (sinds 1982), Julie Jeekel-Thate (sinds 1985), Reina de Blocq van Scheltinga (sinds 1999) en Elizabeth barones van Wassenaer-Mersmans (sinds 2004).


Koningin Máxima heeft de hofdame behouden die haar bijstond tijdens de introductie in Nederland, Lieke Gaarlandt-Van Voorst van Beesd (actief sinds 1993), alsook de door haar in 2011 benoemde Bibi barones van Zuylen van Nijevelt-den Beer Poortugael. Het afgelopen jaar kwamen er twee nieuwe hofdames bij: Pien van Karnbeek-Thijssen, afkomstig uit het bedrijfsleven, en Annemijn Crince le Roy-van Munster van Heuven. Hofdames bereiden bezoeken voor van het koninklijk paar en zijn bij het afleggen ervan in toerbeurt aanwezig. Ze kunnen onkosten declareren maar krijgen geen salaris - ze worden geacht in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Een erebaan dus.

KONINGSDAG: van stad naar stadion

De eerste Koningsdag wordt dit jaar nog georganiseerd op de manier waarop koningin Beatrix ruim dertig jaar lang Koninginnedag heeft gevierd. Namelijk met een bezoek aan twee gemeenten in een provincie, dit jaar De Rijp en Amstelveen in Noord-Holland.


Beatrix kwam met deze formule in 1981, een jaar nadat zij was ingehuldigd tot koningin. Onder haar moeder Juliana vond jaarlijks een defilé plaats voor paleis Soestdijk, het woonpaleis van Juliana en haar man, prins Bernhard.


Beatrix handhaafde 30 april als Koninginnedag, maar schafte het defilé af. Willem-Alexander verplaatste de datum wel, naar zijn eigen verjaardag op 27 april (dit jaar de 26ste omdat de 27ste op zondag valt) en naar nu blijkt gaat hij ook de opzet van de dag veranderen. De scheidend voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen, Michiel Zonnevylle, zei begin maart in De Telegraaf dat in hofkringen 'druk overlegd wordt over een nieuwe vorm voor Koningsdag'. Pieter van Vollenhoven bevestigde op 22 maart in een uitzending van Blauw Bloed de op handen zijnde wijzigingen.


'Volgend jaar is het koninklijk gezelschap kleiner', zei Van Vollenhoven. Wie er niet meer bij zijn, vertelde hij niet. 'Dat is aan de koning om in te vullen.' Beatrix, inmiddels prinses, is er dit jaar in elk geval nog wel bij, maar dat zou heel goed de laatste keer kunnen zijn. Prinses Mabel is al afgevallen. De dochters van Willem-Alexander en Máxima worden ook nog thuis gehouden.


Een bezoek in het land lijkt wel de vorm te blijven, maar of dat ook aan twee gemeenten in een en dezelfde provincie zal zijn, is twijfelachtig. Een optie die wordt bekeken, is het organiseren van Koningsdag in een jaarlijks wisselend stadion. Na de aanslag in Apeldoorn (2009) zou dat om veiligheidsredenen interessanter zijn. Dat zou dan gebeuren onder supervisie van het Oranjefonds - het fonds dat sociale cohesie wil bevorderen en waarvan Willem-Alexander en Máxima sinds hun huwelijk beschermpaar zijn. De Oranjeverenigingen behouden in die opzet hun lokale rol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden