De stille getuigen van het Joodse leven in Scheveningen

Met de vondst in een Scheveningse kelder van een joodse huwelijksakte uit 1928 begint een zoektocht tot in Baltimore. 'Detectives' speuren naar het Joodse verleden van de Harstenhoekweg.

Als Alexander van der Linden op een middag aan het klussen is in het huis dat hij en zijn moeder net hebben gekocht - oude tapijten weghalen, vertimmerde deuren slopen - besluit hij de kelder te doorzoeken. Terwijl hij naar Hebreeuwse synagogale liederen luistert van Pierre Pinchik, een vooroorlogse opname, daalt hij af via een luik in de inbouwkast.


Het huis ligt aan de Harstenhoekweg in Scheveningen, vlakbij het Kurhaus. Het keldergewelf is gevuld met duinzand en oorlogspuin. Van der Linden herinnert zich hoe hij vroeger met zijn broertje speelde in een andere woning in de straat, met net zo'n kruipruimte.


Bij het bouwlicht ziet hij vergeelde kranten uit de Tweede Wereldoorlog, bankafschriften van een zekere familie Van Leeuwen, een kwitantie van het Nieuw Israëlitisch Weekblad. Dat trekt zijn aandacht, want zijn eigen Joodse familie heeft ook 'een beladen geschiedenis', zoals hij zelf zegt. 'Ik was meteen on high alert.'


Een in vieren gevouwen document steekt uit het zand. Van der Linden herkent het onmiddellijk: het is een ketubah, een in het Aramees opgestelde huwelijksakte die volgens de joodse wet door getuigen en de chatan (bruidegom) wordt ondertekend. Het contract beschrijft de verplichtingen van de bruidegom naar de bruid. 'Dat betekende dat hier voor de oorlog ook al een Joodse familie woonde. Ik was er ondersteboven van.'


Hij haast zich naar rabbijn Katzman om het Aramees te vertalen. Het papier is aangevreten door de muizen, maar de namen zijn nog leesbaar. De akte blijkt van Isaac van Leeuwen en Judith de Groot te zijn, getrouwd in 1928. Hoe is het dit echtpaar vergaan? Woonden ze tijdens de Tweede Wereldoorlog ook nog op dit adres? Hebben ze de Shoah overleefd? Zijn er kinderen, kleinkinderen?


Van der Linden, nu 34 jaar, vindt de ketubah in 2005, maar zijn zoektocht naar de familie Van Leeuwen strandt na verloop van tijd. Hij is echter niet de enige die nieuwsgierig is naar de vroegere bewoners van het huis. Vorig jaar kwam het onderzoek in een stroomversnelling toen hij in contact kwam met de historici Wim Willems en Hanneke Verbeek.


Op hun werkkamer aan het Lange Voorhout, een statig pand van de campus Den Haag van de Universiteit Leiden, hebben ze een complete muur behangen met historische foto's en documenten over de Harstenhoekweg. Cijfers verwijzen naar de huisnummers, actielijsten naar onderlinge verbanden en losse eindjes. 'We noemen ons wel eens gekscherend detectivebureau Verbeek & Willems', zegt Wim Willems, hoogleraar sociale geschiedenis. 'Dit lijkt wel zo'n wand uit een politieserie.'

Diamanthandelaren

Vóór de Tweede Wereldoorlog woonden er 17.500 Joden in Den Haag. De bekendste Joodse buurt is het Spuikwartier, maar ook elders, zoals in Scheveningen, woonden veel Joodse families. In de Tweede Wereldoorlog zijn op meer dan 3.000 Haagse adressen Joodse inwoners weggevoerd of ondergedoken. Na de bevrijding zijn er slechts 2.000 teruggekeerd. Velen van hen zijn vervolgens naar de Verenigde Staten of Israël geëmigreerd.


De Harstenhoekweg neemt een bijzondere plaats in deze geschiedenis in, zegt onderzoekster Hanneke Verbeek. 'De straat werd rond 1910 opgeleverd. Tussen 1916 en 1918 staan er 180 Joodse gezinshoofden in de straat geregistreerd. Het zijn vooral Poolse en Duitse diamanthandelaren die uit Antwerpen moesten vluchten wegens de Eerste Wereldoorlog.'


Bij de volkstelling van 1920 zijn de meeste gezinnen alweer vertrokken, maar in de jaren twintig en dertig vestigde zich een tweede lichting Joodse families op de Harstenhoekweg. Kooplieden, een bakker, een slager. En Isaac van Leeuwen en Judith de Groot, het echtpaar van de trouwakte uit 1928, met hun dochters Elly en Rachel.


Via bekenden, diplomatieke kanalen en het Holocaust Memorial Museum in Washington DC, weten Willems en Verbeek de familie Van Leeuwen te traceren. Op hun onderzoeksmuur met foto's en documenten hangt ook een portret van Isaac van Leeuwen, volgens de gezinskaart van de bevolkingsadministratie 'koopman in radio-artikelen'. Hij poseert, keurig in pak, buiten op een stoel. Achter hem staat een barak.


'De foto is gemaakt in kamp Westerbork', zegt Verbeek. 'Hij vertrok vrijwillig naar Westerbork, want hij dacht zo zichzelf en zijn gezin te kunnen redden. Hij is in 1943 omgekomen in concentratiekamp Auschwitz, 44 jaar oud. Zijn vrouw en twee dochters overleefden de oorlog. De dochters zijn in de jaren vijftig naar de VS geëmigreerd.'


In Scheveningen is de deportatie van de Joden bij veel buurtbewoners uit het bewustzijn weggezakt. Het was Sperrgebiet: tussen december 1942 en januari 1943 moesten vrijwel alle inwoners van Scheveningen hun huis verlaten voor de bouw van de Atlantikwall, bedoeld om een invasie van de geallieerden tegen te houden.


De historische zoektocht naar het Joodse verleden van de Harstenhoekweg gaat echter niet alleen over de oorlogsjaren. Juist de perioden ervoor en erna zijn van belang voor het grotere verhaal van de migratie. Het gaat om familie- en stadsgeschiedenis. 'De huidige bewoners in Den Haag en Scheveningen zijn vrijwel onbekend met het Joodse verleden. Ze weten weinig over de mensen die er in hun stad woonden en wat er met hen is gebeurd.'

Interactieve website

Een interactieve, Nederlands- en Engelstalige website www.harstenhoekweg.nl gaat op 4 mei online. Het onderzoek moet in 2015 uitmonden in een boek. 'Of in 2016', waarschuwt Willems. 'Het fascinerende is dat elk gesprek dat we voeren, elk document dat we krijgen, elke foto, weer tot nieuwe inzichten, verbanden en zijpaden leidt. We zullen ons moeten beperken tot enkele families aan de hand waarvan we het grotere verhaal vertellen.'


Het relaas van het echtpaar Isaac van Leeuwen en Judith de Groot komt zeker in het boek. Alexander van der Linden is in contact gekomen met hun kleindochter, Judy Carrig. Haar moeder Elly is een van de twee in Den Haag opgegroeide dochters. Hun grootmoeder blijkt wapenkoerier voor het verzet te zijn geweest. Na de oorlog werkte ze als gevangenbewaarster van vrouwelijke collaborateurs. Ze is hertrouwd, maar midden jaren vijftig vrij plotseling overleden.


Judy Carrig stuurde begin dit jaar een lange mail aan Alexander van der Linden. Het Scheveningse huis van haar oma kan ze zich nog levendig herinneren: de erker, het trappenhuis. Haar ouders, Elly en Louis, emigreerden na de oorlog naar Israel, maar daar konden ze niet aarden. Het gezin kwam voor korte tijd terug naar Katwijk.


'Onze familie emigreerde vervolgens in 1957 naar Amerika omdat er voor mijn ouders veel verdrietige herinneringen aan Nederland waren', schrijft ze uit Baltimore. 'Er was weinig familie overgebleven en ze geloofden dat ze in een nieuwe wereld een nieuwe start konden maken.'


Maar ook voor de tweede en derde generatie in haar familie is de oorlog nooit ver weg, aldus Judy Carrig. 'De oorlog heeft het leven van mijn beide ouders verwoest.' Maar hoe pijnlijk ook, ze vindt het belangrijk de familiegeschiedenis te kennen. Ze is vast van plan een bezoek aan Nederland te brengen om het huis van haar oma te bezoeken. Alexander van der Linden zal de trouwakte uit 1928 dan aan haar overdragen.


Open Joodse huizen


Alexander van der Linden vertelt op 4 mei het verhaal over de trouwakte in de woning aan de Harstenhoekweg. Het is een van de 'Open Joodse Huizen', een initiatief van het Joods Historisch Museum. Op 3 en 4 mei zijn in Amsterdam, Den Haag, Elburg, Groningen, Haarlem, Leeuwarden, Rotterdam en Tilburg adressen te bezoeken van waaruit in 1942 en '43 de toenmalige bewoners zijn gedeporteerd. Overlevenden, (klein)kinderen of huidige bewoners vertellen de verhalen. Op 4 en 5 mei zijn in Amsterdam bovendien 27 'huizen van verzet' open. Bij sommige huizen is reserveren verplicht. Zie www.openjoodsehuizen.nl. Daar is ook terug te vinden of er in uw huis of straat gedeporteerde Joden hebben gewoond. De huidige bewoners kunnen via de website een raamposter uitprinten om hen te herdenken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden