AnalyseStikstofcrisis

De stikstofcrisis, bijna vergeten: miljarden lossen het conflict niet op

Onder al het coronageweld kreeg het niet veel aandacht, maar minister Schouten mag de komende tien jaar 5 miljard euro extra spenderen om het stikstofprobleem aan te pakken. Goed nieuws – behalve dat de betrokken belangengroepen meteen alweer boos zijn: het geld wordt volgens iedereen verkeerd besteed.

Het natuurgebied Wooldse Veen bij Winterswijk is een Natura 2000-gebied waar hydrologisch herstel plaats vindt. Het waterpeil wordt met damwanden aangepast. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Het natuurgebied Wooldse Veen bij Winterswijk is een Natura 2000-gebied waar hydrologisch herstel plaats vindt. Het waterpeil wordt met damwanden aangepast.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Kabinetsuitgaven van 5 miljard euro zijn in normalere tijden groot nieuws, maar vallen nu in het niet bij de 92 miljard euro (and counting…) die het kabinet al heeft gereserveerd voor het temperen van de aanstormende recessie door de coronacrisis. Dat neemt niet weg dat 5 miljard euro een budget is waar een minister stevig beleid mee kan maken. Bovendien komt dit bedrag bovenop de circa 1 miljard euro die het kabinet al eerder voor stikstofbeperkend beleid uittrok.

Minister Carola Schouten (Landbouw en Natuur) formuleerde na de zomer een ambitieuze doelstelling: de nieuwe stikstofaanpak moet niet alleen de Nederlandse natuur beter beschermen, maar ook voldoende robuust zijn om stand te houden voor de rechter. Een herhaling van het debacle met het Programma Aanpak Stikstof (PAS), het stikstofbeleid dat Nederland sinds 2015 voerde, moet volgens Schouten hoe dan ook voorkomen worden. De Raad van State verwees het PAS eind mei naar de prullenbak – het startsein voor de stikstofcrisis.

Zuur

Het is zuur voor Schouten, maar bij de aftrap van haar stikstofaanpak nieuwe stijl dreigt het meteen alweer fout te gaan. Als rechtgeaarde polderpolitica probeert de minister alle belanghebbenden tegemoet te komen: boerenactiegroepen, milieuorganisaties en bouwbedrijven. Met dat schipperen tussen deelbelangen hoopt ze waarschijnlijk de gulden middenweg te bewandelen. Anderen zien dit als het sparen van de kool en de geit, waarmee ze uiteindelijk juist niemand tevreden stelt.

Schoutens lijvige Kamerbrief was vrijdagmiddag amper de deur uit, of ze had de eerste twee rechtszaken al aan haar broek. Tekenend is dat die boze aankondigingen uit beide kampen in het stikstofdebat komen. Landbouworganisatie LTO stapt naar de rechter, omdat Schouten de veehouders te hard aanpakt. Milieuactiegroep Mobilisation for the Environment (MOB) stapt naar de rechter, omdat Schouten de veehouders te veel ontziet. Ondertussen trekken de twaalf provincies, waarvan Schouten sterk afhankelijk is bij de uitvoering van haar beleid, hun eigen plan.

Milieuclubs: natuur trekt wéér aan het kortste eind

De milieuorganisaties zijn op zich blij met de 2,8 miljard euro die het kabinet beschikbaar stelt voor het opknappen van natuurgebieden. Met dat geld, 300 miljoen euro per jaar tot en met 2030, kan een deel van de schade die al is aangericht worden hersteld. Het geld is onder meer bestemd voor het vernatten van veengebieden, het afplaggen van vergraste heidevelden en stuifzanden en het planten van bomen.

Maar, zo luidt de kritiek, dit komt allemaal neer op het dempen van de put nadat het kalf al bijna verdronken is. De Europese wetgeving vereist dat Nederland er alles aan doet om verdere stikstofschade in de beschermde natuurgebieden te voorkomen. Dat doet Schouten niet, zeggen de natuurbeschermers. Het kabinet ‘streeft’ ernaar de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden in tien jaar met 26 procent te verminderen. Daarmee voldoet het kabinet volgens de milieuclubs niet aan de wettelijke eisen.

Om de zwaar aangeslagen Nederlandse natuur zodanig op te lappen dat beschermde planten en dieren kunnen overleven, moet de stikstofneerslag naar wetenschappelijk inzicht met minstens 50 procent dalen. Bovendien: die ontoereikende 26 procent is slechts een streven van het kabinet, terwijl de wet vereist dat de overheid de natuur met ‘zekerheid’ beschermt. Ook het PAS ging uit van optimistische aannames over stikstofreducties die achteraf niet werden waargemaakt, waardoor er veel meer stikstof in de natuur belandde dan op papier het geval leek.

De plannen van Schouten bevatten weer zoveel rooskleurige inschattingen en vrijwillige, moeilijk te handhaven maatregelen, dat volstrekt onzeker is of het streefdoel wordt gehaald, vindt MOB, de actiegroep die het PAS succesvol aanvocht bij de Raad van State. Ook dit nieuwe beleid zal daarom sneuvelen in de rechtbank, voorspelt milieuadvocaat Valentijn Wösten.

De enige echte oplossing voor het stikstofprobleem is – vindt de milieubeweging – een inkrimping van de veestapel met minimaal 35 tot 40 procent. De (intensieve) veehouderij is immers de grootste bron van stikstof in natuurgebieden. Het kabinet spendeert weliswaar 1,8 miljard euro aan het uitkopen van veehouders, maar 70 procent van de stikstofwinst die het daarmee behaalt, gaat meteen op aan nieuwe activiteiten die stikstof produceren, zoals woningbouw.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) plaatst kritische kanttekeningen bij Schoutens natuurherstelplannen. Het PBL constateert dat die vooral gericht zijn op de korte termijn en het repareren van al aangerichte schade. Om de natuur echt toekomstbestendig te maken moeten de bestaande natuurgebieden groter worden en beter op elkaar aansluiten.

Het PBL adviseert het kabinet daarom vaart te maken met de realisering van het al vijftien jaar geleden aangekondigde landelijke natuurnetwerk. De overheid zou veel grond moeten opkopen om essentiële groene verbindingen tot stand te brengen. Het PBL stelt vast dat Schoutens plannen daar maar mondjesmaat in voorzien.

De boeren: voor ons te weinig toekomstperspectief

Ook landbouworganisatie LTO Nederland stapt naar de rechter. LTO vindt het oneerlijk dat Schouten de veehouders een deel van hun stikstofrechten wil ontnemen. Het gaat dan om rechten die ze volgens hun bedrijfsvergunning wel hebben, maar nog niet gebruiken. Vaak geven gemeenten bij het verlenen van een vergunning alvast toestemming voor toekomstige uitbreiding van de stal en de veestapel. Schouten wil de rechten op deze vergunde, maar nog niet gerealiseerde stikstofemissies intrekken.

De boeren zijn daar heel boos over, omdat die vergunde stikstofrechten – waar de boeren overigens nooit voor hebben betaald, maar die ze ‘gratis’ hebben gekregen van de overheid – bij eventuele verkoop van de boerderij veel geld waard zijn. Bovendien ontneemt Schouten hun hiermee groeiperspectief. De moordende concurrentie op de wereldmarkt voor bulklandbouwproducten zoals melk en vlees dwingt niet-biologische veehouders tot schaalvergroting. Om toekomstperspectief te behouden willen de boeren dus geen krimp, maar uitbreiding van hun veestapel.

De veehouders die verder willen met hun bedrijf zijn ook tegen het uitkopen van collega’s die willen stoppen, zelfs als dat op puur vrijwillige basis gebeurt (wat het kabinet heeft toegezegd). Het kabinet wil namelijk de stikstofruimte die zo vrijkomt vooral benutten voor de aanleg van nieuwe woonwijken, bedrijventerreinen en infrastructuur. Dus niet, of in veel mindere mate, voor veehouders die willen groeien.

Schouten komt de boeren tegemoet door 633 miljoen euro subsidie voor milieutechnische maatregelen die de stikstofemissies van veehouderijen verlagen zonder het aantal dieren te verkleinen. Daarnaast heeft ze 175 miljoen euro voor boeren die willen omschakelen naar een biologische, of in elk geval natuurvriendelijker, bedrijfsvoering. De landbouworganisaties vinden dat bij lange na niet genoeg. Zij zeggen minimaal 2,9 miljard euro nodig te hebben om de kosten van alle stikstofbeperkende maatregelen te dekken.

De milieuorganisaties klagen juist dat het kabinet te veel geld steekt in technische oplossingen zoals emissiearme stallen, luchtwassers, innovatieve bemestingsmethoden en eiwitarm veevoer. Veel van die innovaties blijken in de praktijk veel minder stikstof te besparen dan ze op papier beloven, zeggen zij. Het is bovendien moeilijk te controleren of de boeren deze maatregelen volgens het boekje uitvoeren, terwijl de effectiviteit daar vaak wel grotendeels vanaf hangt.

Touwtrekkerij

In de touwtrekwedstrijd ‘boer versus natuur’ hebben de veehouders één groot voordeel ten opzichte van de milieuactivisten: de politiek verantwoordelijken zijn overwegend op hun hand. Schouten mag in Den Haag de grote lijnen uitzetten, maar het zijn de provincies en de gemeenten die milieuvergunningen afgeven en die het natuur- en landbouwbeleid uitvoeren. Gedeputeerden en wethouders hebben veel ruimte om het stikstofbeleid regionaal naar eigen inzicht in te vullen. De stikstofportefeuille wordt in bijna alle provincies beheerd door een CDA’er, VVD’er of SGP’er, partijen die traditioneel het minst op hebben met natuurbescherming en het meest met het boerenbelang. Alleen in Noord-Brabant hadden D66 en GroenLinks de regie. Dat college is inmiddels gevallen omdat het CDA het groene stikstofbeleid van de milieuvriendelijker coalitiegenoten niet pruimde. Brabant koerst nu aan op een VVD-CDA-FVD-college.

Dit schreef de Volkskrant eerder over het stikstofprobleem

De boeren lijken de grote winnaar te worden van bestuurscrisis in Noord-Brabant. Vier vragen over de vorming van een bij voorbaat omstreden rechtse coalitie in de veerijkste provincie van het land.

Opinie: Hoe door het Mesdag Fonds hocus pocus speelt met stikstof.

De Europese Unie heeft ambitieuze plannen voor een groenere landbouw. Ook de vorige Europese Commissie zette in op vergroening, maar daar kwam niets van terecht. Wat ging er mis?

Een agressief Kamerdebat over de stikstofcrisis werd in februari direct gevolgd door een presentatie van boeren die de stikstofcijfers in twijfel trekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden