Analyse Brexit

De ‘stervende droom’ van de Brexiteers dreigt voor May een nachtmerrie te worden

Theresa May Foto AFP

‘De droom van Brexit is stervende, verstikt door nodeloze zelftwijfel.’ Met deze woorden is Boris Johnson maandag uit de Britse regering gestapt. Het vertrek van de leidende Brexiteer en minister van Buitenlandse Zaken volgt op het ontslag dat zijn collega van Brexit-zaken David Davis zondagavond had ingediend. De positie van premier Theresa May, die eind deze week Donald Trump ontvangt, is zeer precair geworden door het wanhoopsoffensief van de Brexiteers. De premier benoemde maandagavond een opvolger voor Johnson: Jeremy Hunt.

Twee jaar na de stem voor het verlaten van de EU en het daaropvolgende aantreden van May leek het Britse kabinet vrijdag op landgoed Chequers eindelijk een eensgezinde visie op Brexit te hebben bereikt. Maar de schijn bedroog. Het compromisvoorstel van May om zo dicht mogelijk bij de EU te blijven, in een soort vestibule, wekte de toorn van de Brexiteers. Woorden als ‘verraad’, ‘vazalstaat’ en ‘volksverlakkerij’ vielen. Johnson had het, in de voor hem zo kenmerkende bewoordingen, over een hoop stront.

Het was echter niet Johnson, maar Davis die als eerste sprong. Zondagavond maakte hij bekend niet verantwoordelijk te willen zijn voor de bevalling van een Brexit-bastaard genoemd Brino (Brexit In Name Only). In zijn kielzog stapte ook onderminister Steve Baker op, de luchtmachtveteraan die de grote strateeg en organisator was tijdens de referendumcampagne. Ziedend was hij, niet alleen over Mays zachte Brexit maar ook over haar harde optreden tijdens de kabinetsbijeenkomst in het landgoed op de hei.

Vooral de visitekaartjes van het plaatselijke taxibedrijf die May bij wijze van waarschuwing in de entreehal op tafel had laten leggen, hadden veel wrok veroorzaakt.

Waarom is onze premier niet zo machiavellistisch in Brussel, dacht menig Brexiteer.

Na het vertrek van Davis was de vraag wat Johnson zou doen. De minister van Buitenlandse Zaken had zich opgesloten in zijn ambtswoning, bewaakt door journalisten. De chauffeur van zijn dienstwagen stond nodeloos in de hitte te wachten om de bewindsman naar zijn departement te brengen waar hij een bijeenkomst over digitaal onderricht voor jongeren in de Westelijke Balkan moest voorzitten. Tot teleurstelling van de gasten uit Macedonië en Montenegro liet de gastheer verstek gaan.

Johnson was druk met een vaardigheid die hij het beste beheerst: schrijven. Geen column of essay, maar een afscheidsbrief waarin hij waarschuwde dat het Verenigd Koninkrijk een ‘kolonie’ van de EU gaat worden als May haar zijn krijgt. Hij belde met 10 Downing Street met de mededeling dat hij in de avond zijn functie zou neerleggen. May besloot het nieuws te laten lekken, hetgeen meteen leidde tot een koersval van het pond. Haar woordvoerder ontkende dat de zaak op instorten stond.

Kort daarop betrad May het Lagerhuis waar ze gelijktijdig werd uitgejouwd en toegejuicht. Ze erkende dat er in het land, en in haar kabinet, al twee jaar een driftig debat gevoerd wordt. De volksvertegenwoordiging barstte in lachen uit. Ze moest er zelf ook om glimlachen.

Naast haar zat de nieuwe minister van Brexit-zaken, Dominic Raab, een jonge Brexiteer die al bijna tien jaar pleit door het invoeren van een Britse Bill of Rights die het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens moet vervangen. Met zijn snelle benoeming had May willen aantonen dat ze doodgemoedereerd doorgaat, net zoals Margaret Thatcher eind 1990 geen reden zag om af te treden nadat haar eurogezinde minister van Buitenlandse Zaken Geoffrey Howe in een venijnige Lagerhuistoespraak tot een wisseling van de macht had opgeroepen. Enkele weken later was de IJzeren Dame weg, met tranen op haar wangen.

Dat scenario is nu ook denkbaar. Achter de schermen verzamelt de secretaris van de Conservatieve kamerfractie brieven van Tories die genoeg hebben van May. Als het er 48 zijn, ofwel 15 procent van de fractie, komt er een strijd die maximaal drie maanden kan duren. Voor de hand liggende kandidaten om May op te volgen zijn Boris Johnson, Michael Gove en David Davis, maar de kans bestaat dat er een kandidaat komt bovendrijven die niet beschadigd is door de burgeroorlog, zoals Tom Tugendhat of Sajid Javid.

Een andere mogelijkheid is een motie van wantrouwen in het Lagerhuis, wat nieuwe verkiezingen tot gevolg kan hebben en mogelijk een premierschap van Jeremy Corbyn. De socialistische oppositieleider deelde maandag kritiek uit op Mays Brexit-chaos, maar heeft zelf nooit precies duidelijk gemaakt wat hij voor een akkoord zou willen zien. Corbyns succesvolle tactiek is zo weinig mogelijk over Brexit zeggen terwijl de Conservatieven elkaar de landgoederen uit vechten, om vervolgens de macht te grijpen.

Een val van het Britse kabinet kan rampzalig zijn voor de Brexit-onderhandelingen omdat er in oktober een concept-handelsakkoord zou moeten liggen. Het huidige voorstel van May is onacceptabel voor de Brexiteers en waarschijnlijk ook voor de 27 EU-lidstaten. Een machtsgreep van Johnson of Davis kan de droom van een ‘echte’ Brexit doen herleven, waarna het als een fazant zal worden afgeschoten door het parlement, waar geen meerderheid bestaat voor het afscheid nemen van zowel de interne markt als de douane-unie.

Duidelijk is inmiddels wel dat het idee van David Cameron om middels een referendum een einde te maken aan de ‘Europese’ vete binnen de Conservatieve Partij niet heeft gewerkt.

Premier May legt kaarten op tafel

Eindelijk kwam premier May vrijdag met haar Brexit-beleid: weg uit de EU maar daarna zal Groot-Brittannië zich wel aan de meeste EU-regels houden. Dat is een gruwel voor de Brexiteers van Boris Johnson.

Het Brexit-proces verloopt niet heel soepel voor de Britten. Waar ging het precies mis?

De tijd dringt en het wordt steeds moeilijker voor premier May om te verhullen dat ze flaters heeft geslagen.

Portret van anarchoconservatief Johnson

Niet stijfjes, maar vermakelijk en geestig. Zo zien de Britten Boris Johnson. 'Hij begrijpt instinctief dat hij juist niet over moet komen als een politicus'. Lees hier het profiel dat correspondent Patrick van IJzendoorn van Johnson maakte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.