De sterke man van Rwanda

De Rwandezen zullen vandaag Paul Kagame herkiezen als president. Hij bracht het land economische groei. Maar oppositie duldt hij niet....

Graatmager, piepstem, brilletje: wie op uiterlijk afgaat, kan van Paul Kagame, de man die vandaag zal worden herkozen als president van Rwanda, onmogelijk diep onder de indruk zijn. Maar wie kijkt naar zijn daden, ziet een even intelligente als krachtige leider. Een man die bewondering, angst en walging oproept.

De 52-jarige Kagame maakt soms de indruk een leider tegen wil en dank te zijn. Iemand die liever op de tennisbaan staat dan de hoogste openbare functie te bekleden in een klein maar overvol land, dat ruim zestien jaar na Afrika’s ernstigste genocide een kaarsrechte stabiele koers vaart – strak langs de rand van een afgrond.

Hij mag zich dan president noemen van een land van ‘enkel Rwandezen’, Kagame zelf is vooral toch gevormd door zijn etnische geschiedenis als Tutsi. Op 2-jarige leeftijd vluchtte zijn familie met hem naar Oeganda, nadat een politieke opstand van de Hutu-meerderheid, toen nog onder Belgisch bestuur, was uitgelopen op een eerste gerichte volkenmoord.

Militaire opleiding in VS
Zo werd genocide, maar ook ‘oorlog’ in bredere zin, het centrale thema in zijn leven. Kagame volgde een militaire opleiding in onder meer de Verenigde Staten, waar hij grote indruk maakte. Hij was actief in de guerrillastrijd die Yoweri Museveni in 1986 de macht deed overnemen van de Oegandese dictator Milton Obote. Daarna richtte hij de aandacht op zijn geboorteland.

Het Rwandese verzetsleger tegen de Hutu-president Juvénal Habyarimana stak in 1990 de grens tussen Oeganda en Rwanda over. Kagame was niet aangewezen als leider, maar werd dat al na enkele dagen, toen zijn vriend Fred Rwigyema door een granaatongeluk om het leven kwam. Zo’n vier jaar later, in 1994, nam de uiterst gedisciplineerde Kagame de hoofdstad Kigali in.

Niet als president, maar als vicepresident, als minister van Defensie – en als toen onbetwist sterke man.

Het jaar 1994 was natuurlijk vooral het jaar van de ‘honderd dagen’, de periode vanaf 7 april, waarin mogelijk 800 duizend Tutsi’s en gematigde Hutu’s het slachtoffer werden van de genocide. Dat in die tijd ook enkele tienduizenden Hutu’s door de vroegere rebellen zijn afgemaakt, is een onderdeel van de geschiedenis waarvoor Kagame nog altijd geen ruimte wil maken.

Wie zijn stijl als leider wil begrijpen, kan misschien het beste eerst kijken naar twee andere landen: Singapore en Israël. Het Aziatische stadsstaatje leefde zo’n dertig jaar onder het autoritaire bestuur van premier Lee Kuan Yew. Het leverde Singapore geen fatsoenlijke democratie op, maar wel grote economische vooruitgang in een land dat nauwelijks over natuurlijke hulpbronnen beschikt.

Kagame heeft dit model deels op eigen land toegepast. Vriend en vijand zijn het erover eens dat onder zijn leiding Rwanda niet alleen flinke economische groei is gaan kennen, maar in Afrika ook uitblinkt op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, verbetering van de infrastructuur, ondernemersvriendelijkheid en het bijna uitwissen van corruptie.

Van Israël, het land van de Holocaust, heeft Kagame het principe ‘Nooit meer’ overgenomen. Met alle militaire kracht en smerige trucs die hierbij gebruikt kunnen worden, zo niet in eigen land dan toch in het buurland Congo. Kagame is met zijn politieke slimheid ook altijd een soldaat gebleven. Iemand die bereid is te vechten. En iemand die leiding geeft aan een krijgsmacht.

Levensgevaarlijke periode
Juist dat laatste dreigt nu de oorzaak te worden van een mogelijk nieuwe, levensgevaarlijke periode van instabiliteit in Rwanda. Jarenlang ondervond Kagame relatief weinig tegenspel voor zijn bewind. De neuzen stonden dezelfde kant op. Wie anders meende te moeten denken en handelen, zoals Rwandese journalisten en enkele activisten, moesten dat met de dood bekopen. Binnen het RPF, de partij van Kagame, was iedereen het hierover eens.

Maar de president begint aan zijn laatste termijn van zeven jaar. Van oppositiepolitici, zoals de uit Nederland teruggekeerde Victoire Ingabire, heeft Kagame niets te vrezen (hoewel hij hen wel monddood maakt of mogelijk zelfs laat vermoorden). Veel ernstiger is de verdeeldheid die in het leger is ontstaan en die onderdeel is van de strijd over de opvolging.

Dit jaar is het jaar geweest van raadselachtige granaataanslagen in Kigali, van gevluchte militaire ex-leiders die tot in Zuid-Afrika voor hun leven moesten vrezen, en van oproepen door gewezen militaire vrienden om tegen Kagame in opstand te komen. ‘Wie oorlog wil, kan het krijgen en zal het betreuren’, reageert Paul Kagame. Het is zijn huiveringwekkende waarheid.

Kees Broere

Oppositie: verkiezingscampagne is een farce
Slechts drie kandidaten hebben toestemming gekregen om het bij de presidentsverkiezingen die vandaag in Rwanda worden gehouden, op te nemen tegen zittend president Kagame. Het zijn politici die warme banden onderhouden met Kagame en zijn Rwandees Patriottisch Front (RPF).

Drie oppositiepartijen, waarvan twee geen toestemming kregen zich te registreren, zijn feitelijk uit de race. Zij noemden de verkiezingscampagne een farce.

Oppositieleidster Victoire Ingabire, die jarenlang in ballingschap in Nederland verbleef, is door het bewind van Kagame onder huisarrest geplaatst en uitgesloten van deelname. Ze wordt verdacht van terrorisme en van het ontkennen van de genocide van 1994.

Oppositiepartijen en mensenrechtenorganisaties beschuldigen Kagame ervan dat hij de democratische spelregels aan zijn laars lapt. Politieke en militaire tegenstanders zouden in de afgelopen periode zijn gearresteerd en gemarteld, kritische kranten kregen een publicatieverbod en radiozenders werden uit de ether geweerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden