De stem van een vergeten volk

VRAAG EEN RUS wat hij weet te vertellen over de Tsjoektsjen (een Siberisch eskimovolk), en de kans is groot dat hij meteen een 'Tsjoektsjenmop' ten beste geeft waarin onnozele Tsjoektsjen figureren die in een koddig koeterwaals een ongelooflijke domheid tentoonspreiden - kortom de Russische variant van onze belgenmop....

De Russischtalige schrijver Juri Rytchëu (1930), zelf als zoon van een zeehondenjager op het Tsjoektsjen-schiereiland geboren, probeert in zijn boeken al heel lang een waarachtiger beeld van zijn volk te geven; kennelijk wil hij 'de stem van een vergeten volk' zijn, zoals op het omslag van zijn roman Droom in de poolnevel vermeld staat. De Tsjoektsjen leven sinds jaar en dag op het uiterste noordoostelijke puntje van Siberië, niet ver van de aan hen verwante eskimo's in Alaska aan de andere kant van de Beringstraat.

Tot het einde van de negentiende eeuw leefden zij vrij geïsoleerd van de buitenwereld. Het tsaristische regime had weinig belangstelling voor het onherbergzame poolgebied (het nabijgelegen Alaska werd in 1867 voor zo'n zeven miljoen dollar aan de Verenigde Staten verkocht), maar daarin kwam verandering toen men ontdekte dat Tsjoekotka rijk was aan delfstoffen. De gevolgen zouden voor de Tsjoektsjen desastreus blijken te zijn.

Rytchëu schrijft vaak over de confrontatie tussen de 'geciviliseerde' blanke buitenstaanders en de halve wilden die de Tsjoektsjen in hun ogen zijn. Zo ook in Droom in de poolnevel. De roman vertelt het verhaal van een jonge Canadees genaamd John MacLennan, die in het jaar 1910 voor de Oost-Siberische kust zwaargewond raakt bij een poging zijn schip met behulp van dynamiet uit het poolijs los te krijgen. Plaatselijke bewoners, Tsjoektsjen, ontfermen zich over hem. Een sjamaan amputeert op ogenschijnlijk primitieve wijze de meeste vingers van MacLennan en redt hem zo het leven.

Noodgedwongen herstelt MacLennan te midden van zijn redders van zijn verwondingen. Aanvankelijk kijkt hij met het gebruikelijke dédain op de Tsjoektsjen neer, maar na verloop van tijd ontdekt hij dat dit volk in veel opzichten beschaafder is dan de zogenaamd geciviliseerde volkeren van het Westen. Hij past zich aan het leven van de zeehondenjagers aan, sticht een gezin en besluit voor altijd in Tsjoekotka te blijven. In 1917 bereikt hem het bericht dat in het verre Petersburg de bolsjewieken de macht hebben gegrepen. Hoewel er vage geruchten op gang komen dat hij als buitenlander gevaar te duchten zou hebben van de communisten, ziet hij geen reden om te vertrekken: hij heeft zijn plaats in de wereld gevonden.

Al lezend val je van de ene verbazing in de andere: hoe is het in godsnaam mogelijk dat mensen in het verschrikkelijke poolklimaat kunnen overleven. En toch zijn de Tsjoektsjen daar eeuwenlang in geslaagd, zij overleefden in een evenwicht met de natuur, in een samenleving die geen ingewikkelde bestuursvormen kende - ze hadden genoeg aan de autoriteit en rituelen van hun sjamanen. Droom in de poolnevel is een sfeervol boek, wat de personages en de verhaallijn betreft een beetje voorspelbaar, maar tegelijkertijd fascinerend en exotisch in zijn beschrijving van het rauwe leven boven de poolcirkel. Rytchëu neemt alle tijd om dit leven te beschrijven: hoe de Tsjoektsjen jagen, hun tenten inrichten, wat ze eten (zult van zeehondenvinnen in goede tijden, en soep van uitgekookte leren riemen in slechte) en hoe ze hun doden begraven.

Weemoedig stemt de roman wel, want wij weten dat de 'civilisatie' aan dit natuurvolk niet voorbij kon gaan. De voortekenen van het verval dienen zich in de roman dan ook aan: de alcohol ('pretwater'), de goudzoekers en de pelshandelaren. Zelfs de komst van de eerste buitenboordmotor vormt een bedreiging voor de oorspronkelijke levenswijze van de Tsjoektsjen.

Rytchëu schreef Droom in de poolnevel in 1968, in een tijd dat veel waarde werd gehecht aan de zogenaamde 'narodnost' - de weergave van het volkseigen van de diverse volkeren van de Sovjet-Unie volgens de marxistisch-leninistische esthetica. Aangezien Droom in de poolnevel in 1917 eindigt, hoefde de auteur zich niet in al te veel bochten te wringen om 'politiek correct' te zijn. In de vervolgroman Rijp op de drempel lag dat anders. Daarin wordt John MacLennan uiteindelijk tot voorzitter van de plaatselijke sovjet verkozen, 'een eer, een vertrouwen, waar hij niet van had durven dromen', waarna hij Lenin persoonlijk een brief schrijft om het sovjetstaatsburgerschap aan te vragen.

Met de Tsjoektsjen gaat het intussen niet goed, de alcohol eist er zijn tol, het sterftecijfer is schrikbarend hoog en de winning van bodemschatten heeft de traditionele levenswijze van de autochtone bevolking verstoord. Om iets over de oorspronkelijke Tsjoektsjen te weten te komen moeten we het dus hebben van schrijvers als Rytchëu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden