De status van het bot

Asielzoekers doen zich graag als minderjarigen voor, want die status verhoogt hun kansen. Onderzoek aan hun sleutelbeen kan uitwijzen of hun opgegeven leeftijd klopt....

VIJF ZIJN ER deze middag naar het Diagnostisch Centrum in Eindhoven gekomen, met het blauwe justitiebusje vanuit de centrale meldplaats in Rijsbergen. De asielzoekers zien er gelaten uit, ze zijn vermoedelijk nog geen 24 uur in Nederland. Er is een jonge Chinees bij en verder jonge mannen uit West-Afrikaanse landen als Togo, Sierra Leone, Niger en Kameroen. De gang van het busje naar Eindhoven is dagelijkse routine geworden.

De vijf jonge asielzoekers heten in het afzichtelijke jargon van de Immigratie- en Naturalisatie Dienst (IND) 'ama's', of nog iets nader gedefinieerd: 'twama's'. De vijf hebben net een officiële asielaanvraag gedaan. Tijdens een eerste gesprek is bij de IND twijfel ontstaan over de opgegeven leeftijd van deze '(twijfelachtige) alleenstaande minderjarige asielzoekers': de (tw)ama's.

Behalve informatie die tijdens een interview is verkregen, zullen drie röntgenfoto's van het linkersleutelbeen en één van het rechter hand/polsgewricht nader uitsluitsel moeten geven over de werkelijke leeftijd. Die leeftijd is af te meten aan de hand van de uitrijping van de skeletdelen, te zien op de röntgenfoto's.

Eén voor één worden de vijf binnengeroepen voor het maken van de foto's, waarvoor ze van tevoren schriftelijk toestemming hebben gegeven. Praten doen ze niet. Met enkele korte aanwijzingen in het Frans zet de laborante de asielzoekers in de juiste positie voor het röntgenapparaat. De foto's worden vervolgens digitaal verwerkt en doorgestuurd naar radiologen elders in het land. Die geven hun oordeel, onafhankelijk van elkaar.

Het vermoeden bestaat dat asielzoekers die zich zonder documenten aan de grens melden, bewust een verkeerde leeftijd opgeven, beneden de 18 jaar. Het afgelopen jaar hebben zich vijfduizend ama's bij de Nederlandse grens gemeld, een aantal dat volgens de IND snel stijgt. Eind september van dit jaar waren het er namelijk ook al bijna vijfduizend.

Minderjarige asielzoekers krijgen in Nederland een andere behandeling dan meerderjarige. Ze komen versneld in de aanvraagprocedure en gaan direct naar een opvangcentrum, waar ze bijvoorbeeld onderwijs kunnen krijgen. De ama-status is geliefd, die verhoogt namelijk de kans om uiteindelijk in Nederland te mogen blijven aanzienlijk.

Maar niet altijd zijn de jongeren die zich ervoor melden, zo jong als ze zeggen en zijn ze wél meerderjarig, blijkt uit gegevens van de IND. Enkele jaren geleden werden röntgenfoto's van het hand- en polsgewricht gebruikt om meer duidelijkheid te krijgen over de leeftijd van jonge asielzoekers. Die methode bleek niet specifiek genoeg, omdat dat skeletdeel al op eerdere leeftijd uitgroeit en een grote leeftijdsspreiding kent.

De aandacht verplaatste zich naar het sleutelbeen. Net als alle pijpbeenderen heeft dit een groeischijf vanwaaruit weefsel verbot waardoor die schijf geleidelijk vast tegen het sleutelbeen aan groeit.

Antropoloog drs. Harry van der Pas van de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg legde enkele jaren geleden de basis voor de methode. Uit de wetenschappelijke literatuur verzamelde hij gegevens over het vastgroeien van het sleutelbeen gerelateerd aan de leeftijd. De sluiting voltrekt zich op een leeftijd van 20 jaar of ouder. Op basis van een zestal onderzoeken die de afgelopen honderd jaar zijn uitgevoerd, met name in westerse landen, stelde Van der Pas een grafiek samen.

De basis voor zijn grafiek vormt een onderzoek onder een kleine driehonderd Duitse jongeren, waarbij met behulp van ct-scans naar de sluiting van het sleutelbeen is gekeken. Daaruit blijkt dat de gemiddelde leeftijd van volledige sluiting op ongeveer 24 jaar ligt. 'Die gemiddelde leeftijd, met hooguit een afwijking van enkele maanden, vinden we ook terug bij andere studies, onder meer bij enkele honderden universitair studenten in India', zegt Van der Pas.

MEER DAN 99 procent van de jongeren met volledige sluiting blijkt ouder dan 22 jaar. Of, aan de andere kant van de grafiek: bij 99 procent van de minderjarigen onder de zeventien jaar is de groeischijf nog volledig intact, en is er nog geen sprake van uitgroei. In de uiteindelijke grafiek zijn de gegevens van zo'n tweeduizend personen verwerkt, zegt Van der Pas.

Dan blijkt dat 20 jaar de laagste leeftijd is waarbij uitrijping is gevonden, vertelt hij. 'En dan nog slechts in enkele gevallen, terwijl uitrijping bij een 19-jarige nog nooit is aangetroffen.' Is op de röntgenfoto's volledige uitrijping te zien, dan is de bewuste persoon met een zekerheid van meer dan 99,5 procent ouder dan 19 jaar, zegt Van der Pas.

Maar veel meer onzekerheid geeft de leeftijdsschatting van een 18-jarige, die toch ook meerderjarig is. Bij hem is sprake van gedeeltelijke sluiting. Dat leidt tot een grijs gebied, waarop ook het Staatstoezicht op de Volksgezondheid de IND vorige maand nog waarschuwend heeft gewezen. Het is voor minister Borst van Volksgezondheid reden deze week de Gezondheidsraad om advies te vragen.

Dat grijze gebied levert regelmatig discussie op tussen de radiologen en de bij het onderzoek betrokken onderzoekers, onder wie Van der Pas. De radiologen kijken of er nog een losse botkern is te zien: dan is nog sprake van onvoldoende groei. Bovendien gebruiken ze de röntgenfoto van het hand/polsgewricht. De uitrijping daarvan is met een grote mate van zekerheid boven de 16 jaar voltooid.

De methode die de IND hanteert, ligt onder vuur. Zo eiste half oktober de bestuursrechter in Den Bosch dat de IND opnieuw moest kijken naar de leeftijdsbepaling van twee asielzoekers, die naar eigen zeggen reeds enige tijd in Nederland zijn, pas recent asiel hebben aangevraagd, en bij wie met terugwerkende kracht zo'n röntgenleeftijdsbepaling is uitgevoerd.

'De rechter kon niet leven met de inherente onzekerheid die er kleeft aan dit type onderzoek', zegt Van der Pas, die in eerste instantie afhoudend reageert op een verzoek tot een gesprek. 'Het is een kwetsbaar onderwerp waarbij iedereen bij het minste of geringste in de gordijnen vliegt. De discussie daarover moet plaatsvinden binnen de wetenschappelijke gremia, niet in de krant', is zijn eerste reactie. Na enige discussie draait de Brabantse antropoloog, die vaak onethisch handelen is verweten, bij.

Uit het leeftijdsonderzoek door de IND blijkt dat ongeveer de helft van de binnenkomende asielonderzoekers ten onrechte de ama-status heeft opgevraagd, dus de verkeerde leeftijd heeft opgegeven. Van der Pas merkt op dat die leeftijdsbepaling niet het enige criterium is. 'Vaak hebben asielzoekers een goede reden om te liegen over hun leeftijd, dat wordt door de IND positief meegewogen bij het toekennen van de aangevraagde status.'

De IND is sinds maart 1999 bezig een achterstand weg te werken bij de leeftijdsbepaling. Het betreft bijna 2300 ama's die enige jaren geleden de ama-status hebben aangevraagd, en over wier opgegeven leeftijd twijfel is gerezen. Van de inmiddels duizend onderzochten uit die groep blijkt de helft meerderjarig. Bij een kleine 10 procent - zo'n tweehonderd - blijft de twijfel, terwijl 40 procent minderjarig was ten tijde van de aanvraag, aldus de IND.

De recente rechtzaak in Den Bosch was aangespannen door het Medisch Advies Kollektief in Amsterdam, een bureau voor second opinions. Dat Kollektief werd in zijn argumentatie bijgestaan door twee klinisch epidemiologen van het Julius Centrum voor Huisartsgeneeskunde en Patiëntgebonden Onderzoek van het Universitair Medisch Centrum in Utrecht.

ZIJ OORDELEN vernietigend over de door de IND gehanteerde methode. 'In onze kliniek zou die niet als diagnostische test mogen worden gebruikt omdat voldoende wetenschappelijke basis ervoor ontbreekt', zegt een van hen, dr. Carl Moons.

Niet het gebruik van röntgenfoto's staat daarbij ter discussie, maar de interpretatie ervan. Bovendien moet duidelijk worden hoe vaak de techniek faalt. De redenering van de Utrechtse epidemiologen is basaal, recht in de methologische leer. 'Voor het beoordelen van de bewuste IND-test hanteren we dezelfde criteria als we gebruiken voor een diagnostische test in de kliniek', zegt dr. Moons. 'Het wetenschappelijk onderzoek dat aan de basis daarvan zou moeten liggen, moet betrekking hebben op de specifieke vraagstelling. En dan is de vraag, hoe met een röntgenfoto ja dan nee borstkanker is op te sporen fundamenteel gezien geen andere dan de vraag hoe met een röntgenfoto is uit te maken of een asielzoeker al dan niet meerderjarig is.'

Van de zes onderzoeken die ten grondslag liggen aan de IND-methode, is er geen één toegespitst op de specifieke vraag van de IND, het herkennen van meerderjarigen met een röntgenfoto, menen de epidemiologen. 'Bij vier onderzoeken is gebruikgemaakt van obducties om informatie te achterhalen over de uitrijping van het sleutelbeen, en niet van röntgenfoto's, en bij één van de ct-techniek. Slechts bij één onderzoek, dat in 1975 is uitgevoerd in India onder universiteitsstudenten, zijn röntgenfoto's gebruikt', zegt dr. Cuno Uiterwaal.

Bovendien betreft het overwegend westers onderzoek, terwijl de populatie asielzoekers divers is en op dit moment veelal bestaat uit Chinezen en personen uit enkele West-Afrikaanse landen. 'Die mensen hebben een andere sociale achtergrond en een ander voedingspatroon, bijvoorbeeld. Dat zijn factoren die van invloed kunnen zijn op de rijpingssnelheid van het sleutelbeen. Ook hebben de gebruikte onderzoeksresultaten niet altijd alleen betrekking op de relevante leeftijdgroep, tussen 15 en 30 jaar.'

De Utrechters stellen daarom nieuw onderzoek voor om te komen tot een betere leeftijdscurve. Hun onderzoeksopzet gaat uit van een groep van enkele honderden asielzoekers in de leeftijdsgroep van 15 tot 30 jaar van wie de leeftijd wel op basis van documenten bekend is. Van het sleutelbeen van de deelnemers worden röntgenfoto's gemaakt. Die worden beoordeeld door twee radiologen, die de leeftijd van de betreffende asielzoeker op dat moment niet kennen.

'De beoordelaar zal de neiging hebben naar die leeftijd toe te redeneren, dat introduceert maar fouten', zegt Moons met enige nadruk. Gezien de grote instroom van jonge asielzoekers is zo'n onderzoek binnen anderhalf jaar af te ronden, verwacht Uiterwaal.

Volgens Van der Pas echter, kleven er bezwaren aan de voorgestelde onderzoeksopzet. 'Zo'n theoretische benadering vraagt om continu onderzoek, omdat de populatie asielzoekers voortdurend verandert. En wat die bekende leeftijd betreft, de meeste asielzoekers komen uit landen met een slecht bevolkingsregister en een slecht bestuurssysteem, Ze komen niet voor niks hierheen. Hoe zeker is dan hun leeftijdsopgave?'

Hij vindt het Utrechtse voorstel te academisch, ver van de praktijk van alledag. 'Onze methode voor leeftijdsinschatting is geen medische test, en moet dan ook niet als zodanig worden beoordeeld. De methode moet meer worden gezien als forensisch onderzoek.'

Van der Pas houdt het bij zijn grafiek, die in feite een weergave is van de wereldpopulatie. 'Er blijkt over de hele wereld een grote uniformiteit te zijn wat skeletgroei betreft, de evolutie van de mens verloopt maar zeer langzaam', aldus Van der Pas. 'Uit zo'n onderzoek, zoals de Utrechters voorstellen, zal niet veel anders komen dan nu al op tafel ligt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden