De stad ís de bank - dus wat als de bank omvalt?

De 'Monte' zit in de haarvaten van de stad. Duizenden Siënezen hebben er een baan of hebben er op zijn minst hun spaargeld gestald. De computers op de basisschool, het jazzfestival: allemaal te danken aan de MPS.

Het hoofdkwartier van de oudste bank van Italië, de Monte dei Paschi di Siena. Beeld Nicola Zolin

Voor de oudste bank ter wereld staat een enorme kerstboom vol verlanglijstjes. 'Lieve Kerstman, ik ben erg lief geweest en zou daarom graag wat Playmobil ontvangen', luidt er een. Op een ander staat: 'Lieve Kerstman, kunt u Federica net zo verliefd op mij laten worden als ik op haar?' De meeste van die papiertjes hangen op peuterhoogte. Iets hoger hangt een tweede reeks briefjes. 'Lieve Kerstman', is daar bijvoorbeeld te lezen. 'Kunt u ervoor zorgen dat ik ook na dit weekend nog werk heb bij MPS?'

Meestal zijn de gevolgen van een bankencrisis moeilijk waarneembaar voor de gemiddelde spaarder. Want wat is een tranche nu helemaal? Of een trojka? Hoe ziet een bail-in eruit? Wat wil dat zeggen, QE? Hier in Siena ligt dat anders. Hier is het gestuntel van de Monte dei Paschi di Siena (MPS) terug te zien op vrijwel iedere straathoek. In de Toscaanse heuvelstad is de crisis tastbaar.

Welke inwoner je het ook vraagt - jong, oud, man, vrouw, rechts, links - het antwoord is hetzelfde: 'De bank is de stad en de stad is de bank. Ik kan mij geen Siena voorstellen zonder de Monte.' Volgens een lokaal gezegde kun je de Siënezen onderverdelen in drie groepen. Zij die werken voor MPS, zij die studeren om er later voor te werken en zij die van de bank een pensioen krijgen.

Monumenten

'Tussen de stad en haar bank bestaat een innige verwevenheid', zegt hoogleraar economische geschiedenis Giandomenico Piluso van de Universiteit Siena. 'Het gaat veel verder dan werkgelegenheid alleen. Het is een intieme relatie.'

Het is een liefde die ontstond in de late Middeleeuwen en het best tot uiting komt in de liefdadigheidsstichting van MPS, de Fondazione Monte dei Paschi. Zo'n stichting, die gebruikelijk is bij Italiaanse banken, moet ervoor zorgen dat de vaak internationaal opererende bedrijven ook lokaal betrokken blijven. Ze heeft een deel van de bankaandelen in handen en investeert het dividend in bijvoorbeeld het opknappen van monumenten.

Doordat de bank van het kleine Siena uitgroeide tot de derde bank van Italië, kon de Fondazione MPS veel dividend investeren. In de toptijd pompte de stichting jaarlijks tegen de 160 miljoen euro in de stad, wat de vijftigduizend inwoners een ongekende weelde verschafte. De moderne computers voor de basisscholen: betaald door Fondazione MPS. Een nieuwe ambulance voor het ziekenhuis: MPS. Podiumhuur voor het lokale jazzfestival, de nieuwe deuren voor het Battistero, een extra terminal bij de luchthaven: MPS.

Het stadion van AC Siena, waar ooit sterren als Ronaldinho kwamen spelen. De bank is geen sponsor meer en de club is ver teruggevallen uit de Serie A. Beeld Nicola Zolin
'Kerstman, geef dat ze m'n spaargeld in aandelen MPS niet laten wegwaaien.' Beeld Nicola Zolin

'Het aantal voorbeelden is eindeloos', zegt Piluso. De bank sponsorde de jaarlijkse wielerklassieker Strade Bianche, pompte miljoenen euro's in universitair onderzoek en betaalde vrijwel alles voor de zeventien contrade van de stad. Dat zijn wijkverenigingen die naast het organiseren van talloze diners en activiteiten vooral bekend zijn van de jaarlijkse paardenrace in Siena, de Palio. 'Wat ik zei: de relatie tussen Siena en de Monte is echt intiem. Siënezen beminnen hun bank. Ze stond niet alleen voor salaris en rente, de Monte verhoogde hun hele levensstandaard.'

Toen brak de crisis uit, en die raakte de MPS hard, vooral door een reeks slechte investeringen. De waarde van een aandeel MPS verschrompelde van iets meer dan 100 euro vlak voor de crisis naar omgerekend 19,5 eurocent afgelopen vrijdag. Het gevolg was - afgezien van ontslagen, saneringen, reorganisaties en een gealarmeerde Eurogroep - dat de Fondazione nauwelijks meer geld overhad voor investeringen in de stad. Het kapitaal bestond immers grotendeels uit aandelen MPS.

'Sindsdien is de stad zichtbaar aan het verpauperen', zegt de 72-jarige Pierangelo Cornin - 'geboren, getogen en straks ook stervend in Siena'. 'Dankzij de Monte was het leven hier goed. De gebouwen glansden en overal liepen toeristen. Maar we voelen dat het ons de laatste jaren allemaal uit handen glipt. Kijk voor je, recht voor je neus. Zo ziet een bankencrisis eruit.'

Recht voor Cornins neus ligt de voormalige Montepaschi Arena. Een stadion waar de supporters van AC Siena zich tot drie jaar terug vergaapten aan sterren als Ronaldinho, Buffon en Beckham. Maar dat was voor de crisis - voor de bank zich noodgedwongen terugtrok als sponsor en de club meesleurde in haar val, weg uit de Serie A. Vandaag rest een onbeduidend potje tegen Olbia - een wedstrijd om de tiende plek in een van de laagste divisies van Italië. Van de ooit vijftienduizend supporters op de tribune zijn er nog een paar honderd overgebleven.

Blind vertrouwen

'Het is niet alleen de voetbalclub. Hetzelfde is gebeurd met de basketbalclub, inmiddels ter ziele; jarenlang was het een van de sterkste teams van Europa', zegt hoogleraar Piluso. 'En wat mij betreft nog veel erger: ook hier op de universiteit is het sindsdien veel moeilijker werken. Er is nauwelijks ander budget, omdat we altijd blind op de MPS vertrouwden. Daarom is een kwart van de medewerkers de afgelopen tien jaar ontslagen.' Ook zijn er gebouwen verkocht en melden zich elk jaar minder studenten aan, niet in de laatste plaats omdat de volledige biotechnologische faculteit, in haar soort een van de vermaardste onderzoeksinstituten, vorig jaar sloot wegens geldgebrek.

'De neergang van de bank is een drama voor de hele stad. En sinds het referendum van vorige week zondag begint de ellende van voor af aan', zegt basisschoollerares Rita (58). 'Mijn dochter werkt bij de Monte, en daarom hoop ik dat de staat ons helpt - hoe heet dat, een bail-out. Je leest namelijk ook verhalen over investeerders uit Qatar. Maar als hier straks Arabieren komen, weet je het gewoon niet. Misschien halen ze de bank wel weg uit Siena. Het gaat niet alleen om de drieduizend Siënezen die bij MPS werken, hè? Het gaat ook om de tientallen bedrijven eromheen. Mijn dochter is al werk aan het zoeken in Duitsland. Ze vertrouwt het niet meer.'

De meeste Siënezen delen de zorgen van Rita: na de neergang van de Fondazione is de sluimerende werkloosheid het nieuwe probleem. Weinig maken zich zorgen om het eigen spaargeld, al is er een scenario waarin ook een deel van de 130 duizend spaarders moet bloeden. Aan veel van hen is bij het openen van een rekening een soort extra obligaties verkocht. En obligatiehouders lopen mogelijk gevaar bij de aanstaande reddingsoperatie, zegt hoogleraar Pulisi.

'Veel Siënezen hebben zich nooit echt verdiept in hun financiële portefeuille. Ze vertrouwden de bank blindelings, omdat ze nooit reden hadden dat niet te doen', zegt hij. 'Ook om die reden hoopt iedereen in Toscane dat de nieuwe premier straks zijn portemonnee trekt en de bank redt. Want als wij naast onze universiteit, onze wijkverenigingen en onze voetbalclub ook nog ons werk én ons spaargeld kwijtraken... pfff, hoe leg je dat uit?'

Paolo Gentiloni

Hij maakte een wet om de mediamacht van Berlusconi in te perken. Nu moet hij rust brengen na het voor zijn partij desastreuze referendum. Lees hier een profiel van Paolo Gentiloni.

Ultieme poging tot private redding Monte dei Paschi

Nu de komst van een nieuwe premier de hoop heeft gewekt dat Italië in rustiger vaarwater komt, zoekt de directie van de bank Monte dei Paschi di Siena nog wat langer door naar een oplossing waarbij een beroep op staatssteun niet nodig is. Toen de beurzen vrijdag sloten, leek een private oplossing vrijwel uitgesloten. De kwakkelende bank heeft voor 31 december zo'n 5 miljard euro extra kapitaal nodig om te kunnen overleven.

Het benodigde geld zou door een groep private investeerders worden opgebracht, maar die deal klapte toen er met het aftreden van premier Renzi, na het referendum over de grondwet, een periode van politieke onzekerheid aanbrak.

Net als de bankdirectie wil de regering voorkomen dat zij zelf moet ingrijpen. De mogelijkheid van een zogenoemde bail-out, waarbij de overheid alle kosten op zich neemt, is sinds januari door Europese regels aan banden gelegd. Ook het alternatieve scenario heeft nadelen. Bij een zogenoemde bail-in komen de kosten op het conto van de aandeelhouders van een bank. Doordat MPS veel andere Italiaanse banken als aandeelhouder heeft, creëert dit direct nieuwe problemen. Daarnaast zijn veel van de bankobligaties in handen van twintigduizend reguliere spaarders. Met het oog op de aanstaande verkiezingen wil de regering ook hen behoeden voor financiële schade.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden