De spreeuw

Spreeuwen op liefdespad maken enorm spektakel. Inclusief mannetjes die baltsen met een bloemetje en vrouwtjes die daarvoor vallen. Meer dan romantiek, weet ecoloog Jan Komdeur.

'Het begint al 's ochtends vroeg. Hoe ze zich uitsloven, met dat verengeklepper, dat getetter en dat fluiten en zingen. Ik heb hier een spreeuwennestkast aan huis, met een webcam, dus ik volg de familie op televisie. En hier buiten, in de tuin, natuurlijk. Ik word nog regelmatig op het verkeerde been gezet. Dan hoor ik opeens het geluid van een kip, en denk ik: er is een kip ontsnapt. Dat was dan de spreeuw. Hij is een geweldige imitator. Ik heb hier een haan, die doet hij ook perfect na. Hij kon blaffen als de herdershond in mijn vorige huis, hij doet verkeersgeluiden na, sirenes van politieauto's, rammelende sleutelbossen, het geluid van treinen op stations, hij kan het allemaal.


'Hoe ouder het mannetje, hoe complexer zijn liedjes, hoe breder zijn repertoire, hij leert in de loop van zijn leven bij. En het vrouwtje kan aan de hand van de complexiteit van de zang inschatten wat hij in zijn mars heeft. Zo kunnen ze hun eerste keus maken. Daarna gaan ze polsen: wat is zijn veerlengte, hoe ultraviolet zijn die veren, kortom: hoe is zijn conditie? Als het mannetje baltst, zet hij die veren zo mooi op, en onder een hoek van 45 graden kunnen ze dan die ultraviolette reflectie zien. Zeker in het voorjaar heeft de spreeuw een prachtige groen-paarse gloed.


'Andersom kiest het mannetje ook een vrouwtje op basis van haar conditie. Vrouwen laten net zo goed hun keelveren zien, en ze zingen om de aandacht te trekken. Zo kan het mannetje zien of ze in staat is om veel eieren te leggen. Een man met lange veren met veel uv is altijd gepaard met een vrouw met veel uv. De beste mannetjes kiezen dus de beste vrouwtjes, en andersom.


'Ik volg hier in Groningen al sinds 1998 drie kolonies spreeuwen. Aanvankelijk was ik vooral geïnteresseerd in partnerkeus en in de rol van de man in de opvoeding. Mannetje en vrouwtje broeden allebei en zorgen samen voor de jongen, maar ik kon me voorstellen dat een aantrekkelijke man ook gewild is bij een tweede of derde vrouw. Wanneer gaat hij voor een tweede vrouw, vroeg ik me af? Is dat afhankelijk van hoe goed de eerste vrouw is? Om dat te onderzoeken haalden we bij sommige vrouwtjes eieren weg en voegden die bij andere vrouwtjes toe. En zo bleek inderdaad: bij een vrouw met acht eieren helpt de man beter bij het broeden, en hij baltst minder. Bij een vrouwtje met slechts drie eieren helpt hij minder, of hij trekt een tweede vrouw aan.


'Wat me ook opviel was dat die ongepaarde mannen, die spektakel maken op zo'n nestkast, heel vaak een bloemetje in de bek hadden. Ik dacht: misschien is dat bloemetje een teken voor de vrouw dat de kast aan die man toebehoort en dat hij broedzorg zal geven. En inderdaad: de vrouwtjes negeerden de nestkasten waar wij de bloemetjes hadden weggehaald.


'Dat lijkt romantisch, dat baltsgedrag, maar we vermoedden dat er een andere reden voor is. Ze pakken heel specifieke, netelachtige, geurende plantjes. Toen las ik in een studie dat aromatische geuren misschien goed kunnen zijn om bloedluizen te doden, want daar hebben spreeuwen veel last van. Ze hebben overal bijtmerken van bloedluizen en als die jongen uitkomen, hebben ze ook allemaal luizen. Hoe meer het er zijn, hoe slechter de conditie van de jongen. Ze worden leeggezogen, ze groeien daardoor slechter.


'Ik ben dit toen samen met Maus Sabelis en Isa Lesna, de mijtenexperts uit Amsterdam, gaan onderzoeken. We ontdekten dat spreeuwen last hebben van kippenluizen, dezelfde bloedluizen waar ze in de intensieve pluimveehouderij mee zitten. Die kippen moeten geïnjecteerd worden, of vies chemisch gesprayd. Wij dachten: misschien zit er in die bloemetjes wel een roofmijt die de bloedluizen doodt. Die hypothese bleek te kloppen. Zo heeft de spreeuw ons dus geleerd hoe je bloedluizen kunt bestrijden, met welke roofmijt. Bij een aantal kippenboeren wordt deze methode nu grootschalig ingezet.


'Vervolgens vroeg ik me af: waarom pakken ze die bloemetjes op een bepaalde plek, en niet gewoon rondom het nest, waar toch genoeg van die boterbloemen bloeien? Maus Sabelis wist dat je die roofmijt vooral vond bij muizenholletjes, want ze houden van muizenplas en -stank. We hebben een experiment gedaan waaruit bleek dat spreeuwen unaniem een voorkeur hadden voor bloemetjes met muizenplas. Spreeuwen kunnen, net als roofvogels, een muizenhol makkelijk vinden, waarschijnlijk omdat ze het ultraviolet van muizenplas zien. Isa Lesna heeft ook gezien hoe spreeuwen hun vleugels spreiden bij muizenplasjes. Alsof ze zich bewust laten bespringen door die roofmijten.


'Met de achteruitgang van de spreeuwenstand hebben bloedluizen niets te maken, want in die situatie is in al die jaren niets veranderd. Maar waar ligt dan wel de oorzaak? In al die jaren dat ik mijn drie kolonies volg, sinds 1998, heb ik de aantallen flink zien teruglopen, in lijn met de landelijke tendens. De gemiddelde legselgrootte is significant afgenomen, van zes eieren in 1998 naar drieënhalf nu. Ook het uitvliegsucces is afgenomen. We zien volwassen vogels het jaar daarop nog maar zelden terug, terwijl spreeuwen toch heel honkvast zijn. In het begin hadden we ook weleens tweede legsels in een jaar, maar ook dat is afgelopen.


'De oorzaak moet haast wel liggen in het verminderde voedselaanbod. Er zijn minder insecten, wormen en emelten; in de intensieve landbouw wordt veel gespoten. Het maairegime speelt vermoedelijk ook een rol. Spreeuwen hebben een hekel aan hoog gras. In een van onze drie onderzoekskolonies gaat het relatief beter, vermoedelijk omdat die bij een boerderij ligt waar paarden het gras permanent kort houden.


'Hoe dan ook: wij zagen dat de spreeuwen steeds verder van hun broedgebied gingen foerageren. Ze moeten dus steeds verder vliegen en dat gaat ten koste van hun eigen conditie, en die moet op peil zijn, dan pas kun je jongen voeren. Dus voor steeds meer ouders is de afweging: of investeren in de jongen, of toch eerst maar zelf overleven en de jongen laten doodgaan. Een kosten-batenanalyse dus.


'De spreeuwenzwermen in het voor- en najaar zijn spectaculair. Ik heb al eens een bijna-botsing gehad op de snelweg, toen ik naar zo'n zwerm zat te kijken. Waarom ze dat doen, we weten het eigenlijk niet. Je zou zeggen: het kost alleen maar energie. Ik vermoed dat er meerdere redenen zijn. Informatieoverdracht misschien, het zou kunnen dat er wordt bepaald welke spreeuw ze het beste kunnen volgen, welke spreeuw weet waar er iets te halen valt. Hiërarchievorming kan ook een rol spelen; welke spreeuwen worden naar de buitenkant gedwongen. In het voorjaar zou het me niet verbazen dat er in die groepen al aan partnerkeus wordt gedaan. Anti-predatie kan ook een rol spelen; een valk weet maar moeilijk wat hij moet aanvangen met zo'n groep. Maar soms denk ik: het lijkt wel of ze er gewoon plezier in hebben. Die verklaring past in ieder geval bij ons beeld van de spreeuw, als een vrolijk, brutaal, slim en wat slonzig beest, dat zich prima thuis voelt in de buurt van mensen.'

Jan Komdeur (55) is evolutie-ecoloog en is als hoogleraar verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Met dank aan Naturalis Biodiversity Center

SPREEUW

Wetenschapppelijke naam: Sturnus vulgaris


Verspreiding: Heel Europa, uitgezonderd Spanje, Portugal, Corsica, Sardinië en Zuid-Griekenland. In 1890 werden 60 spreeuwen losgelaten in het Central Park in New York, waarna de spreeuw zich verspreidde over heel Noord-Amerika en Canada. Komt ook voor in delen van Azië.


Leefgebied: Bos, graslanden, park, tuin, stad, kleinschalig weidelandschap.


Status: Talrijke broedvogel, doortrekker en wintervogel. Is nog altijd algemeen maar de aantallen lopen sinds de jaren tachtig sterk terug. 2014 is daarom door SOVON Vogelonderzoek uitgeroepen tot Jaar van de Spreeuw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden