De speurneuzen van KPMG

Alles wat op een werkvloer mis kan gaan, wordt sinds 1993 onder de loep genomen door KPMG Forensic Integrity Services....

Even later valt nogmaals op het beeldscherm te lezen: 'Wie is Limonet?' Weer gaat het over het Rotterdams 'burgemeesterspotje' en de 'duizenden guldens' die daaruit zijn genomen voor 'vlieglessen'. 'Ja, wie is Limonet?', herhaalt Bob Crouwel, kijkend naar zijn beeldscherm en naar de kanttekeningen die door zijn medewerkers zijn aangebracht. Met een dun sigaartje in de mondhoek tikt de directeur en leider van het Peper-onderzoek de zoekopdracht in het Zylab-systeem en wacht.

'Limonet', fluistert Crouwel en kijkt naar de hoeveelheid hits, het aantal malen dat de naam in 'het Rotterdam-dossier' voorkomt.

Op zijn tafel ligt de weerslag van het KPMG-onderzoek: vier cd's. Hierop staan alle aantekeningen, verhoren, bonnetjes, jaarrekeningen etc., die met speciale apparatuur zijn ingescand. Materieel gezien gaat het om pakweg 150 ordners die op de vijfde etage in 'het heilige der heiligen' (een hoekkast) worden bewaard.

De vier cd's zijn het resultaat van uitvoerig onderzoek van dertig tot veertig medewerkers van KPMG Forensic Integrity Services (FIS). In opdracht van de Commissie tot Onderzoek van de Rekening (een afvaardiging van de Rotterdamse gemeenteraad, afgekort: COR) keken de onderzoekers naar 'de uitgaven bestuur 1986-1999'. De kosten van het KPMG-onderzoek dat leidde tot het aftreden van minister Peper: 3,4 miljoen gulden. Volgende maand wordt duidelijk of Peper ook strafrechtelijk wordt vervolgd.

Maar wie was nou Limonet? Wie kreeg er nou 2500 gulden uit het 'burgemeesterspotje' om op vliegveld Zestienhoven zijn vliegbrevet te halen? Behoorde hij tot de 'stille armen', zoals Peper de doelgroep voor dit fonds omschreef?

Crouwel: 'Kijk, als hij had gezegd: ''Het gaat om een terminale kankerpatiënt die nog één wens had en die heb ik in vervulling laten gaan'', was het een redelijke verklaring geweest. Maar hij wist het niet, wist ook niet van de uitgaven en kon niet anders verklaren dan dat het waarschijnlijk om een schrijnend, sociaal geval ging.'

Limonet was in het geheel geen stille arme of sociaal schrijnend geval. Thièrry Limonet bleek een slim 17-jarig Rotterdams ventje te zijn dat bedrijven en de gemeente had aangeschreven of zij misschien zijn vlieglessen wilden sponsoren. Niemand reageerde, behalve de gemeente. Peper verklaarde in het eindrapport dat de parafen bij deze betaling 'sterk lijken op die van hem, doch niet van hem afkomstig zijn'.

Gisteren stonden Peper en de forensische accountants van KPMG weer tegenover elkaar. De Raad van Tucht voor Registeraccountants behandelde een klacht van ex-minister Peper tegen KPMG. De voormalige burgemeester verwijt de accountants onbehoorlijk te hebben gewerkt.

Crouwel: 'Wij hebben ons vanaf het begin professioneel opgesteld en zijn zeer zorgvuldig te werk gegaan. Terwijl Peper onmiddellijk een houding aannam alsof hij onaantastbaar was. Hij gooide zijn kont tegen de krib en was vol minachting. Zijn houding sloeg door naar dédain, naar arrogantie. Kom Peper, dachten wij, deze accountants en politici zijn volwassen mensen, op wie je niet moet neerkijken. Wij zijn geen zelfingenomen zeurpieten of prutsers.'

Crouwel: 'Hij heeft zich te laat gerealiseerd dat zestien jaar burgemeesterschap munitie kan opleveren die zijn politieke loopbaan kan schaden. Als er dan zaken worden gevonden die niet kloppen, weet je dat hij niet kan aanblijven. Op het moment dat hij riep dat we niets zouden vinden, zette hij alles op scherp.'

Het zijn de vijfde en zesde etage van het KPMG-gebouw in Amstelveen, waar de Forensic Integrity Services is gevestigd. Welkom bij de grensbewakers van de werkvloer! Alles wat op een werkvloer mis kan gaan, de 'boefjes' en het 'bijplussend personeel', wordt hier sinds 1993 onder de loep genomen. Hier verzamelen zich alle kwesties die er in Nederland toe doen.

Een wandeling door de riante gangen is als een rondleiding langs grote krantenkoppen. Achter elke deur huist wel een geruchtmakende fraudezaak of een spraakmakend rapport. Een kleine greep uit de zaken die hier de laatste jaren onderzocht zijn:

Bijverdiensten Vitesse-voorzitter Karel Aalbers,

Beleggingsclub D'n Anwas door Rabobank in problemen,

Onderzoek Joodse Tegoeden Tweede Wereldoorlog,

Fraude Schipholspoortunnel,

VVCS-affaire: Lens en Gerards werkten voor eigen gewin,

Affaire effectenhuis Nusse Brink,

Fraude declaraties wethouders Den Helder

Ondergang verzekeringshuis Vie d'Or.

Op deze twee etages werken zeventig mensen aan gemiddeld 65 onderzoeken per jaar. Een bonte mengeling van voormalige CRI-medewerkers, theologen, belastingaccountants, sociologen, ex-politiemensen en bedrijfskundigen. De groep is op te delen in een zachte en een harde kant. Tot de laatste categorie, de Forensic Accountancy, behoren de fraudebestrijders. Zij zoeken naar weggeraakte miljoenen en reconstrueren via de nieuwste digitale technieken het internetgedrag van beschuldigde schooldirecteuren.

In de 'zachte kant' gaat het vooral om integriteit en ethiek: Ethics & Integrity Consulting. Verbeter de wereld en begin op de werkvloer, lijkt hier de nieuwe slogan te zijn. Daarbij moeten we denken aan het ontwikkelen van gedragscodes, aan onderzoek naar seksuele intimidatie en aan 'maatschappelijk verantwoord ondernemen'.

Hier, op deze twee etages, heerst de rust van een kantoor. Die wordt slechts doorbroken door een bel als er iemand jarig is. Als blijk van de goede onderlinge verhoudingen hangen er foto's van medewerkers tijdens een overlevingstocht in de Ardennen en in Volendammer-tenue. En er is een houten sleutel en een sleutelgat om 'de waarheid te ontsluiten'.

En macht? Invloed? Een powerhouse? De meeste werknemers kunnen zich daar niks bij voorstellen. 'We zijn daar waar grote beslissingen worden genomen', vertelt directeur Johan Wempe. 'Maar wij zijn niet meer dan procesbegeleiders en stuurders. Wij zorgen ervoor dat alles boven tafel komt.'

'Ik vind het vervelend dat er wordt gedacht dat wij macht zouden hebben', zegt senior-manager Don Raaijmakers. 'Dat suggereert dat wij niet onafhankelijk zouden zijn, en invloed willen uitoefenen. Onzin.'

Ook de suggestie dat de waarheid te koop zou zijn bij forensische accountants, leidt tot heftig protest. Tijdens het Peper-onderzoek kwam de bewindsman op de proppen met de accountants van concurrent PricewaterhouseCoopers. Alsof het een gevecht zou worden tussen de twee grote kantoren met ieder een eigen, door de opdrachtgever gefinancierde waarheid. Crouwel: 'Daardoor is een onjuist beeld ontstaan, alsof de accountants het onderling niet eens waren. Dit doet de beroepsgroep geen goed.'

Doordat bij KPMG grote, publicitair gevoelige zaken worden behandeld, staan de onderzoekers onder grote druk, zowel commercieel als politiek. 'Tijdens het onderzoek naar Peper heeft KPMG-Den Haag, dat veel klanten bij de overheid heeft, met belangstelling het onderzoek gevolgd', zegt Crouwel. 'Als ik zit te prutsen, heeft dat commerciële gevolgen.'

Was er ook politieke druk? Het ging uiteindelijk toch om de politieke toekomst van een belangrijke minister. Crouwel, kort: 'Daar is geen sprake van geweest.'

Bekend is dat veel leden van de Rotterdamse onderzoekscommissie contacten onderhielden met de partijtop. Maar niet duidelijk is in hoeverre de top van de PvdA in de nek heeft staan hijgen van het Rotterdamse COR-lid Ruud van Middelkoop (PvdA). Wie heeft erop aangedrongen om het oordeel van KPMG bij de feiten weg te laten?

Crouwel: 'Wij hadden er aanvankelijk bij geschreven welke feiten niet rechtmatig waren of niet functioneel. Dat is eruit gehaald. De COR vond het niet aan ons om te oordelen. Ook dreigde het woord rechtmatigheid overvloedig in het rapport te komen. Daarmee werk je een soort definitie-discussie over rechtmatigheid in de hand en vergeet iedereen de feiten.'

Terugkijkend op het onderzoek is er behalve 'trots dat we het hebben gedaan' ook 'frustratie', zeggen sommige FIS-medewerkers. Directeur Wempe omschrijft het als 'de vonk van het integriteitsvraagstuk die niet op het openbaar bestuur is overgesprongen'. En senior-manager Gert Jan Groen is teleurgesteld dat 'het onderzoek geen ruimer doel heeft gediend'.

'Ik dacht dat het Rotterdam-dossier een aanzet zou zijn tot een grote maatschappelijke discussie over openbaar bestuur', zegt Groen. 'Het idee dat je je als ambtenaar en bestuurder altijd moet kunnen verantwoorden, net zoals Ien Dales toentertijd wilde. Maar dat gebeurde niet. Iedereen was te veel op Peper gefocust. Ik denk dat er nog steeds mensen zijn in het openbaar bestuur die het niet nodig vinden om zich te verantwoorden. Zo hobbelen we van incident naar incident. Het wachten is op de volgende Peper.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden