'De SP is niet veranderd'

De SP is klaar voor een greep naar de macht. de partijfilosoof Ronald van Raak ontdeed het verkiezingsprogramma van de scherpe kantjes. 'Ik schat de kans vrij groot dat links in Nederland een meerderheid krijgt.'

Zonder vooraankondiging zegt hij opeens: 'En Jan Marijnissen was de opvolger van Joop den Uyl.' Op de werkkamer van Ronald van Raak, parlementariër voor de SP, auteur van het nieuwe, opmerkelijke verkiezingsprogramma, nummer 3 op de kandidatenlijst. Als filosoof in de politiek schreef hij onlangs een boek over de zoektocht naar vrijheid. Een sobere kamer is het met een aangenaam uitzicht over het Binnenhof en wel drie bussen pepermunt op tafel. We hebben het over de 'grote interesse' van zijn ouders in de politiek en de 'grote liefde' voor Joop den Uyl.

Hoe een arbeiderskind uit een door en door sociaal-democratisch milieu als vanzelfsprekend uitkwam bij de SP - dat is zijn geschiedenis.

'Mijn vader was vrachtwagenchauffeur, mijn moeder huisvrouw. We komen uit Hilvarenbeek, bij Tilburg. Mijn broer en zus gingen werken nadat ze de school hadden afgemaakt, de lts en de huishoudschool.' Hij was de jongste, hij ging studeren. Vrienden van hem gingen studeren, dat wil zeggen die gingen naar het Sint Odulphus, in Tilburg. Ze zeiden: ga mee, Ronald.

Van Raak: 'Voor mijn ouders betekende studeren: Ronald verdient geen geld. Ik ging naar de universiteit, later begon ik aan onderzoek voor mijn promotie. Mijn moeder vroeg: is dat werk? Ze begon zich ongerust te maken; wanneer gaat onze Ronald nu eindelijk eens verdienen?'

Op de middag van zijn promotie tot doctor in de filosofie, op een proefschrift over conservatisme, in de Lutherse Kerk in Amsterdam, haar zoon in toga, allemaal professoren in toga, zag zijn moeder hoe belangrijk het kan zijn voor een kind om te studeren.

Van Raak: 'Maar voordien gold voor mijn familie: studeren is schulden maken. Voor wie altijd van een laag inkomen moet zien rond te komen, is dat een buitengewoon domme strategie.'

Zijn ouders stemden PvdA. Of beter: ze stemden Joop den Uyl. Hij was de politicus die de stem van de gewone man vertegenwoordigde. Totdat Wim Kok, opvolger van Den Uyl, kwam vertellen dat de PvdA zijn 'ideologische veren' moest afschudden. Kok kwam met dat verhaal nota bene op een Den Uyl-lezing, in december 1995.

Van Raak: 'De suggestie van Kok was dat Nederland een BV was die door managers moest worden geleid. ''Die is er niet meer een van ons, zeiden mijn ouders.'' Waarna Van Raak's vaststelling volgt dat Jan Marijnissen de opvolger was van Den Uyl, voor zijn ouders en ook voor hem.

Hij ziet er jong uit, jonger dan de 42 jaar die hij telt, hetgeen weer niet helemaal past bij zijn ernst van spreken; zijn vasthoudendheid verraadt SP-scholing.

Van Raak: 'Mijn moeder ziet van afstand of een politicus er is voor haar of niet - de toon, de verschijning. Kijk, ik ben de laatste tijd heel druk geweest met het verkiezingsprogramma. Het is goed om op te schrijven waar je staat als partij. Maar mensen kiezen niet op basis van programma's. Mensen kiezen op vertrouwen. Kijkt hij of zij ongeveer tegen de wereld aan zoals ik? Dat is meer dan een vraag naar authenticiteit. Het is ook meer dan de vraag: durf ik van hem een tweedehands auto te kopen? Eigenlijk is het een sterk ideologische vraag, een vraag naar maatschappelijke keuzes.'

De leuze en keuze van de SP was: 65 blijft 65. De SP wil regeren. Nu wordt in het nieuwe verkiezingsprogramma een verhoging van de AOW-leeftijd naar 66, misschien wel 67 jaar in het vooruitzicht gesteld.

'Steeds minder mensen van 55 en ouder komen nog aan het werk. Je maakt dat probleem groter als je de AOW-leeftijd verhoogt. Wat ons betreft mag het 65 blijven.'

In 2010 noemde Emile Roemer verhoging van de AOW-leeftijd 'onnodig' en 'onzinnig'. Waarom is dat in 2012 niet meer het geval?

'Het is nog steeds onnodig en onzinnig.'

Waarom zetten jullie onzinnige dingen in het verkiezingsprogramma?

'Omdat je niet tot in de eeuwigheid alles van deze regeringen kunt blijven terugdraaien. Dat hoort ook bij besturen.'

In het verkiezingsprogramma van 2010 stond dat het minimumloon met vijf procent omhoog moet. Heel veel werkende Nederlanders met een laag inkomen kunnen volgens de SP de eindjes niet meer aan elkaar knopen. In het nieuwe programma wordt slechts opgemerkt dat het minimumloon bescherming verdient. Een reuzenzwaai?

'Bescherming is al heel wat, hoor. En als je naar het hele programma kijkt, zal je zien dat wij heel veel doen voor mensen met lage inkomens.'

Maar hun wordt niet meer een loonsverhoging van vijf procent in het vooruitzicht gesteld.

'Als je het programma van 2010 met dat van nu vergelijkt zie je veel overeenkomsten. Behalve dat wij ongelofelijk veel minder geld hebben. We laten een aantal dingen vallen. We hebben een aantal keuzes moeten maken.'

Waarom wil de SP eigenlijk regeren?

'Voor ons is het niet aantrekkelijk om in een tijd van diepe crisis je eerste regering te gaan maken. Maar het is verdorie eens tijd. We hebben nu 25 jaar achter de rug van méér markt en minder overheid.

'We hebben besloten de verantwoordelijkheid te nemen. We zien wat de crisis doet met het vertrouwen van mensen. We willen vrije mensen. Dat zijn mensen die weer voor elkaar zorgen, die weer vertrouwen hebben in elkaar en in de samenleving. Dat is pas echte vrijheid.'

In de jaren negentig was de leuze 'Stem tegen, stem SP'. Wat was er terugkijkend fout aan die leuze?

'Er was niks fout aan. Je moet beloven wat je kunt waarmaken. Toen waren wij een kleine partij, twee zetels. Toen konden wij waarmaken dat wij ons zouden verzetten tegen ontwikkelingen als meer markt en meer eigen verantwoordelijkheid. Nu zijn we groter. Nu kunnen we beloven dat we ons uiterste best zullen doen in een regering te komen en dat we een andere koers zullen uitzetten. Dat tegenstemmen was wat we toen konden waarmaken.'

De manifestatie van machteloosheid?

'Nee, want doordat we jarenlang consequent oppositie hebben gevoerd, is een ander klimaat ontstaan over markt en privatisering.'

Privatiseringen zijn alleen maar voortgegaan.

'Wie goed kijkt, ziet een verschuiving. Wat ik heel interessant vind is dat veel van onze standpunten die een paar jaar geleden nog als extreem golden nu gewoon zijn. Dat voortdurend vermarkten van de publieke sector, daar bestaat toch geen vertrouwen meer in?

'De SP is niet zoveel veranderd, hoor, de afgelopen jaren. De anderen zijn wakker geworden. Als ik nu af en toe VVD'ers hoor over sectoren als vervoer en wonen en de rol van de overheid denk ik: verdorie, dat was een paar jaar geleden nog niet mogelijk geweest.

'Wilt u een pepermuntje?'

Zegt u nu dat het vanzelfsprekend is geworden dat de SP gaat regeren?

'Ja, dat vind ik wel. De uitspraak dat niemand in de publieke en semi-publieke sector bijvoorbeeld meer mag verdienen dan een minister, werd een paar jaar geleden nog onzinnig gevonden. Als eerste en lange tijd als enige hebben we tegen de exorbitante salarissen hard oppositie gevoerd. Toen werden we weggezet als op z'n minst niet realistisch. Nu is bijna iedereen het met ons eens.

'Ik vind de Roemer-norm zo mooi. Die norm zegt dat ministeries niet meer dan tien procent van hun apparaatskosten mogen uitgeven aan het inhuren van externe adviseurs en consultants. Altijd werd gezegd: dat inhuren is efficiënt, de consultants zouden vechten om de opdrachten. Door de Roemernorm moesten ministeries zich gaan beperken. Prompt gingen consultancybureaus failliet. Het maakte duidelijk dat het helemaal niet ging om marktwerking. Het ging er gewoon om dat voormalige ambtenaren met netwerken op hun oude departement zich mochten laten inhuren voor 3.500 euro per dag.'

Zit niet in al die drukte over Balkenende- en Roemernormen ook een element van jaloezie?

'Nee, het gaat over het functioneren van de publieke dienst. Het gaat over de vraag hoe wij dit land besturen. Gaan we het besturen als een BV met managers of is het bestuur in handen van politici die de verantwoordelijkheid nemen. Dat is niet kleinzielig, dat is de kern.'

De SP matigt nu toon en inhoud. Zal niet menigeen in de achterban zeggen: verraders, zij ook al.

'Nee. De leden van de partij zijn heel nauw betrokken bij de discussie. Begin juni hadden we een eerste congres, daar is de koers uitgezet. We streven ernaar in de regering te komen, we zijn bereid compromissen te sluiten en we hebben geen breekpunten. Het congres heeft daarmee ingestemd. Onder de leden is groot enthousiasme. De steun is ongelofelijk groot.'

Ongelofelijk? Verrast het u?

'De mate van instemming is groter dan ik had gedacht.'

Hoe groot is de kans eigenlijk dat u gaat regeren?

'We staan in Nederland voor een tweesprong. Doorgaan op deze weg, de rechtse keus of een andere koers, de linkse keus...'

Zeker, maar hoe groot schat u nu de kans dat de SP in een regering komt?

'Ik schat de kans vrij groot dat links in Nederland een meerderheid krijgt en het initiatief gaat nemen in de vorming van een regering.'

Voor het goeie begrip, waaruit bestaat links dan?

'Uit partijen met een linkse kijk op mens en wereld.'

Welke zijn dat?

'In de meest zuivere vorm de SP.'

En minder zuiver, maar toch nog zuiver genoeg?

'De laatste jaren kunnen wij ongelofelijk goed samenwerken met de PvdA. Ik merk ook dat binnen de Partij van de Arbeid een oprecht verlangen bestaat naar klassieke sociaal-democratische opvattingen. Het is fijn voor ons dat de PvdA zich weer afvraagt: waartoe zijn we op aarde.'

Zitten SP en PvdA elkaar electoraal niet in de weg?

'Ieder behoudt zijn eigen stijl en standpunten. Het valt heus niet samen en het is prettig als we straks in de formatie samen kunnen optrekken.'

Wie maken nog meer deel uit van links?

'Ach, dat moeten we zien. Het gaat in een kabinetsformatie uiteindelijk om zaken doen. Wie kan en wil met wie zaken doen? Rechts heeft dat altijd goed gekund: wat wil jij, wat wil ik, wat kunnen we uitruilen. Links moet ook willen zaken doen.'

SP met VVD in één kabinet op basis van zakendoen en uitruilen?

'Het lijkt me niet erg waarschijnlijk, de verschillen zijn groot. Maar je weet het niet. Wat de SP in een kabinetsformatie wil is om vanuit een zo sterk mogelijke positie inderdaad zaken te doen. Tiny Kox, fractievoorzitter in de Eerste Kamer en veteraan in onze partij, kan dat zo mooi verwoorden: wat je zou willen binnenhalen is 100 procent, je kunt vijftig procent krijgen, wat doe je dan?

'Ik hoop dat de SP en de PvdA na de verkiezingen even goed met elkaar kunnen samenwerken als we nu doen. Als we dan een groot blok hebben, kunnen we met allerlei partijen onderhandelen. We hebben een breed middenveld tegenwoordig.'

Nog even over uzelf. Op de website van de SP beantwoordt u een aantal min of meer persoonlijke vragen, opdat de mensen u beter kunnen leren kennen. Uw favoriete film? Misère au Borinage, over mijnwerkersleed in België. 1934, Joris Ivens. De beste film die u kent - dat meent u toch niet?

'Nee, dat is niet meer de beste film die ik ken. Dat moet maar eens vernieuwd worden.'

Uw favoriete voorstelling? De Drei- groschenoper van Brecht. Kan het correcter?

'Maar Brecht vind ik fantastisch. Ik ben afgestudeerd op Brecht, ik heb ooit een boekje over hem geschreven. Ik ben een grote fan van Brecht, ik kan er ook niks aan doen.'

Uw favoriete eten. Geen Bretonse oesters, maar boerenkool. Kom op, zeg.

'En die boerenkool kan ik toevallig heel goed aanmaken. Ik hou van boerenkool. En ik hou van Brecht.'

En u houdt van kiezers.

'Denkt u echt dat mijn kiezers hun stem aan mij geven vanwege boerenkool en Brecht? Mij wordt een vraag gesteld, ik geef zo eerlijk mogelijk antwoord.'

Nog een vraag van de website: veronderstel dat u de loterij wint en 100 duizend euro ontvangt - wat doet u met dat geld? Dan antwoordt u dat loterijen niet deugen. Waar bemoeit u zich mee?

'Ik bemoei me overal mee, daar ben ik politicus voor. Maar ik ga heus geen loterijen verbieden, hoor. Hoewel, ik ga wel loterijen verbieden die mensen doelbewust een poot uitdraaien, zeker mensen met een laag inkomen. Dan heb ik wel een verantwoordelijkheid.'

Dat gaat u dus doen als u straks minister van Binnenlandse Zaken bent.

'Ik weet niet wat... Ik word gekozen tot lid van de Tweede Kamer. Punt. En neemt u nu maar een pepermuntje.'

Ronald van Raak: Op zoek naar vrijheid. Een filosoof in de politiek. Van Gennep, Amsterdam, 12,95 euro. ISBN 978 94 6164 153 3.

Ronald van Raak

1969 geboren in Hilvarenbeek

1982-1989 havo en vwo Sint Odulphuslyceum Tilburg

1989-1996 maatschappijgeschiedenis en filosofie Erasmus universiteit Rotterdam

1997-2000 promotieonderzoek Universiteit van Amsterdam

2000-2005 docent geschiedenis Universiteit van Amsterdam

2001-2006 onderzoeker en directeur wetenschappelijk bureau SP

2003-2006 lid Eerste Kamer voor de SP

2006-2010 lid Tweede Kamer

Ronald van Raak is getrouwd en woont in Amsterdam

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden