DE SOAP VAN ORANJE

Ook de serieuze kranten verkeren in de greep van de Máximania. Het is snel gegaan: van Yolande naar Máxima, van zwijgen naar serieus spitten, van een 'deftige, afstandelijke benadering' naar een 'gevoel voor echt menselijk nieuws'....

EEN 'absurd' en 'potsierlijk' evenement voor een politieke elite, oordeelde de Volkskrant over de kroning van koningin Beatrix in 1980. Gelukkig kon de verslaggever tijdens de plechtigheid stiekem naar het lokale Radio Stad luisteren, dat live verslag deed van de rellen die zich buiten de Nieuwe Kerk afspeelden. Daardoor verstreek de tijd wat minder langzaam dan hij gevreesd had: 'De meegebrachte pocketboeken bleven in de zak, en er was ook niet veel behoefte aan een slokje uit de zakflacon.'

Ruim twintig jaar later brengt dezelfde Volkskrant het fotoboekje Máxima on tour uit, met hoofdstukken als 'Fierljeppen, kaatsen en Elfstedentocht' en 'Per historische tram door de Maasstad'. Nederland is in de ban van Het Sprookje. Over de republiek wordt niet meer gesproken. Die is voor zeurpieten.

Sinds het uitlekken van de kroonprinselijke verkering in augustus 1999 zijn de Nederlandse media in de greep van een ongekende Máximania. Alleen al afgelopen maand noemde Het Parool Máxima 99 keer, de Volkskrant 91 keer en Trouw 89 keer. NRC Handelsblad deed het relatief rustig aan met 71 keer. Ook in de opiniebladen leek geen detail te triviaal in de berichtgeving over - haar eigen woorden - het feestbeestje. 'Máxima staat geregistreerd bij een videozaak op 8th Avenue. Op dinsdag 22 februari bracht ze daar zelf een video terug, volgens de verantwoordelijke winkelemployee', schreef Elsevier in een 'portret van een koningin in spe'. En HP/De Tijd verschafte de toekomstige vorstin een gratis leeswijzer in de Nederlandse literatuur: '''Lekker pijpen. Lekker beffen. Lekker naaien. Vrolijk neuken.'' U denkt: waar haalt hij die schunnigheden nu weer vandaan? Van de jongste generatie, uit Ik ook van jou van Ronald Giphart.'

Kortom, niet alle berichtgeving werd gerechtvaardigd door de staatsrechtelijke implicaties van een koninklijk huwelijk. Ook de 'serieuze media' besteedden uitbundig aandacht aan Máxima's 'warme bruine ogen', op een manier die een paar decennia geleden nog ondenkbaar was. In de jaren zeventig werd de royalty-berichtgeving in de dag- en opiniebladen nog gekenmerkt door een 'deftige, afstandelijke benadering', schreef de socioloog Lodewijk Brunt. Bladen als Privé en Story waren net op de markt, en journalisten waren doodsbang om tot 'roddeljournalist' te worden bestempeld.

Nog in 1989 moest Henk van der Meijden tandenknarsend toezien hoe de dagbladen hooghartig zwegen over een keiharde primeur van Privé: de relatie tussen kroonprins Willem-Alexander en Yolande Adriaansens. In zijn rubriek Lieve lezers en lezeressen schreef hij: 'Men vond zich zeker ''te deftig'' voor dit soort nieuws, of het was gewoon kortzichtigheid en te weinig gevoel voor echt menselijk nieuws dat de Nederlandse pers, met uitzondering van De Telegraaf, zo vaak toont...'

Bij de volgende vriendin van de prins, Emily Bremers, toonden de dagbladen al meer gevoel voor 'echt menselijk nieuws', constateert historica Irène Diependaal in haar bijdrage over royalty-verslaggeving in de onlangs verschenen bundel Journalistieke cultuur in Nederland. Helemaal van harte ging het nog niet. De kranten leunden zwaar op roddelbladen als Weekend. Daardoor raakten de dagbladen op het verkeerde spoor, oordeelt Diependaal, die een boek schreef over de mediahype rond Emily. Naar Brits voorbeeld construeerden de roddelbladen een spannend fictief verhaal rond bestaande personen, een driehoeksverhouding tussen de lieve onhandige prins, zijn boze bazige moeder en het lieftallige burgermeisje. Feeks Beatrix blokkeerde de weg naar de ware liefde voor zoon Alexander.

Volgens Diependaal hechtten kranten, al was het maar bij gebrek aan andere bronnen, te veel waarde aan dit verhaal. Daarom kenden zij overdreven belang toe aan de plotselinge verschijning van Emily bij het huwelijk van prins Maurits en Marilène van den Broek. De kranten sprongen naar conclusies. 'De aanstaande verloofde van de prins van Oranje', schreef de Volkskrant. NRC Handelsblad beschouwde de plechtigheid gemakshalve als een generale repetitie voor Het Huwelijk tussen Willem-Alexander en Emily. 'De volgende bruid laat zich al zien', schreef Trouw, terwijl De Telegraaf zeker wist dat kardinaal Simonis al bezig was met de voorbereidingen voor een oecumenisch huwelijk. Dat was in juni 1998. Drie maanden later werd bekend dat de verhouding tussen de prins en Emily was verbroken.

Bij Máxima gingen de dagbladen zelf op onderzoek uit. En kon bijvoorbeeld de Volkskrant Privé een primeur afsnoepen door als eerste de ware identiteit van Willem-Alexanders nieuwe vriendin te onthullen. Zo loopt er een lijn van Yolande naar Máxima, van zwijgen naar serieus spitten, van een 'deftige, afstandelijke benadering' naar een 'gevoel voor echt menselijk nieuws'. Dat heeft uiteraard te maken met het feit dat de kroonprins ouder werd, en de kans op een koninklijk huwelijk steeds reëler.

Maar de media weerspiegelen ook een maatschappelijke verandering. Collectieve thema's - geloof tegen ongeloof, het vrije Westen tegen het communisme - hebben plaatsgemaakt voor individuele thema's. In toenemende mate wordt het leven gezien als een soap: het individu zoekt zijn bestemming in liefde en carrière.

Voor de media is de celebrity een kapstok voor zulke thema's: succes en falen, huwelijk en scheiding, geluk en ongeluk. Vaak verschillen de lotgevallen van de celebs niet wezenlijk van die van tante Truus op de hoek. Maar door het charisma van de sterren worden ze uitvergroot en opgepoetst. Het publiek spiegelt zich graag aan zulke 'echte' sprookjes, zoals het verhaal van Willem-Alexander en Máxima. Hoewel ook de serieuze media soms flink doorschieten in hun aandacht voor het persoonlijke detail, kunnen ze deze maatschappelijke ontwikkeling moeilijk negeren. Ze hebben de vanzelfsprekende binding met hun achterban verloren. Dagbladen, opiniebladen en publieke tv-zenders vechten voor hun voortbestaan op een overvolle markt. Wie zich heel deftig concentreert op traditionele terreinen als (internationale) politiek en economie, dreigt vooral nieuwe lezers en kijkers te missen. De lijn van Yolande naar Máxima loopt, niet geheel toevallig, samen met de introductie van commerciele televisie en de enorme toename van het media-aanbod in de jaren negentig.

Het Huis van Oranje vaart er wel bij. In de jaren zeventig leek het koningshuis nog een overleefd folkloristisch instituut, met de muffe geur van zaklopen en het defilé op paleis Soestdijk. Maar Máxima heeft de Oranjes een nieuwe rol gegeven, perfect toegesneden op het mediatijdperk van de 21ste eeuw. Het feit dat de monarchie eigenlijk niet in een democratisch bestel past, doet niet meer terzake. Een celebrity hoeft immers niet per se iets relevants te doen, zoals we definitief weten sinds Big Brother. Beroemd is interessant. En Willem-Alexander en Máxima zijn de opper-celebrities van Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.