De slagersjongen, de wethouder en de kas van de courantiers

Soms gedwongen, soms uit vrije wil zijn regionale kranten massaal gaan samenwerken. Niet altijd pakt die schaalvergroting slecht uit. Maar er is wel een grens: wie te veel redacties op één hoop gooit, verliest zijn eigen regio uit het oog....

EEN dagdromer is hij niet, Piet Bakker, docent communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Toch heeft hij aan zijn tijd bij het Zaanse dagblad De Typhoon herinneringen die nog passen bij een jongensdroom van journalistiek avonturieren.

'Dat was in de jaren zeventig, de tijd dat die krant één bedrijf was, met een eigen drukkerij. Je kon daar bij wijze van spreken nog ''Stop de persen'' roepen. Ouderwetse Lucky Luke-nostalgie natuurlijk. Je ziet dat de meeste kranten nu geen eigen drukkerij meer hebben.

'De zelfstandigheid van regionale dagbladen gaat eraan, daar is geen ontkomen aan. Nu gaat het economisch goed: dagbladen maken winst, schaalvergroting is gericht op kostenbesparing. Maar die winst is conjunctureel. Straks is schaalvergroting er niet meer op gericht kosten te besparen, maar het hoofd boven water te houden.'

Bakkers sombere scenario roept de vraag op in hoeverre schaalvergroting de journalistieke kwaliteit aanvreet. Want na de drukkerij en administratieafdeling komt vroeg of laat ook de redactie aan de beurt.

Regionale dagbladen kozen de afgelopen decennia massaal voor samenwerking, of werden daar na overname ruw toe gedwongen. Soms werd de kwaliteit van de berichtgeving er beter door: met vier kranten samen valt een beter buitenlands correspondentennetwerk te formeren dan als klein zelfstandig streekblad. Maar hoeveel redacties kun je samenvoegen voordat een krant zijn contact met de regio verliest? Een grens lijkt bereikt.

Bakkers De Typhoon is opgegaan in het Dagblad Zaanstreek, een kopblad van het Noordhollands Dagblad, dat weer is overgenomen door het Telegraaf-concern. In 1983 telde Nederland negentien zelfstandige uitgevers van regionale dagbladen, anno 1998 zijn er nog maar zeven over. Dwergkranten het Friesch Dagblad (oplage twintigduizend) en de Barneveldse Krant (tienduizend) zijn de laatste zelfstandige streekkranten.

Sommige regionale dagbladen werden samengevoegd. Andere kregen een gezamenlijke binnen- en buitenlandredactie, zoals het Haarlems Dagblad en het Leidsch Dagblad. Daarvan lijken de voorpagina's soms sterk op elkaar, al bestaat de mogelijkheid regionale foto's en artikelen op 'de front' te zetten.

Nagenoeg elke hoofdredacteur van een regiokrant weet een directie boven zich van een concern dat verscheidene kranten bezit - VNU, Wegener, de Noordelijke Dagblad Combinatie (uitsluitend streekkranten), maar ook het Telegraaf-concern en PCM (tevens landelijke dagbladen).

De belangrijkste saneringoperaties bij deze concerns lijken achter de rug, met het recente einde van het Amsterdamse De Courant Nieuws van de Dag, en de samenvoeging van De Stem en het Brabants Nieuwsblad tot BN/DeStem in mei als laatste stuiptrekkingen. 'Er is een nieuw evenwicht ontstaan', meent Inge Brakman van journalistenvakbond NVJ. Of toch minstens een voorlopig evenwicht.

Dagbladconcerns zelf hebben inderdaad ervaren dat er een grens is aan het samenvoegen van kranten en redacties. Wegener bijvoorbeeld. Het concern dat dagbladen uitgeeft in midden- en oost-Nederland, Den Haag en Zeeland, wordt wel 'kampioen van de kostenbesparingen' genoemd. Die reputatie dankt het bedrijf aan forse ingrepen, zoals bij het Utrechts Nieuwsblad en de Amersfoortse Courant.

Halverwege de jaren negentig schoof Wegener de binnen- en buitenlandredacties van de Apeldoornse Courant, het Deventer Dagblad en de Arnhemse Courant in elkaar, inclusief verslaggevers van de regionieuwsdienst. Maar al snel bracht het concern de nieuwsdienst weer terug naar de oorspronkelijke plekken in de regio: streekverslaggeving lukte niet vanuit Apeldoorn.

Voor VNU geldt iets soortgelijks: plannen uit het begin van de jaren negentig om het Brabants Dagblad en het Eindhovens Dagblad samen te voegen, zijn weer geschrapt. VNU lijkt uitgegroeid, met vijf van 's lands grootste regionale dagbladen.

Wat het Telegraaf-concern betreft: dat heeft bij het grote publiek een 'slechte reputatie'. Ten onrechte, zegt een redacteur van het Haarlems Dagblad. Na de overname is De Telegraaf op afstand gebleven. 'Je merkt bijna niet dat ze er zijn. Het is een heel apart concern. Ze eisen een normaal bedrijfsresultaat en niet de 14 of 15 procent die elders wordt verwacht.'

Echt benauwd voor de overname zijn ze bij het Haarlems Dagblad nooit geweest. 'Het liep heel anders dan destijds in Limburg. Toen De Telegraaf het Limburgs Dagblad overnam, brak er een muiterij uit. Maar wij wisten dat het daar uiteindelijk ook goed gekomen is.'

Redacties en NVJ eisen bij veel saneringen met succes dat het bespaarde geld (gedeeltelijk) terugvloeit naar de redactie, voor kwaliteitsverbetering. Niet élke gulden mag verdwijnen naar de aandeelhouders, vinden ze. Daarom wordt bij BN/DeStem het bespaarde geld deels gestoken in uitbreiding van de regioverslaggeving.

0 p die manier gaat het aantal concurrerende kranten weliswaar omlaag, wat neerkomt op een verlies aan pluriformiteit, maar per dagblad kan de kwaliteit stijgen. Brakman voegt daar aan toe dat concerns toch steeds weer zullen proberen ergens geld op te besparen.

Ze beweert overigens niet dat elke vorm van samenwerking slecht is voor een streekkrant. Maar hét product van regionale bladen is nieuws-van-om-de-hoek: de slagersjongen die er met de kas vandoor is gegaan, het raadslid dat boos opstapt omdat hij zich niet serieus genomen voelt. Daar moet je niet aan tornen, vindt Brakman.

Toch moet een regiokrant naast plaatselijk nieuws ook binnen- en buitenlands nieuws leveren. Op dat vlak concurreren regionale dagbladen niet zozeer met elkaar - ze verschijnen immers niet in dezelfde gebieden - maar wel met landelijke dagbladen. Alle regionale kranten, de Barneveldse Krant uitgezonderd, werken daarom op de een of andere manier samen om de slag met de landelijke dagbladen niet te verliezen.

Op eigen kosten economisch nieuws als de Nederlandse handelsmissie naar China verslaan, is te duur. VNU heeft daarom voor zijn vijf grote regiobladen (in Gelderland, Noord-Brabant en Limburg) een gezamenlijk netwerk van buitenlandse correspondenten, en een gemeenschappelijke Haagse redactie. Ook het Friesch Dagblad maakt gebruik van die VNU-dienst.

Negentien andere regionale kranten vonden elkaar in het samenwerkingsverband dat de Geassocieerde Pers Diensten (GPD) heet. Die samenwerking reikt over de grenzen van de concerns: Wegener, het Telegraaf-concern (niet het gelijknamige dagblad) en de Noordelijke Dagblad Combinatie. Kopij van de GPD verschijnt in kranten van Zeeland tot Groningen: van kunst tot correspondent in Istanbul, van analyse tot spotprent.

'Regionale bladen plukken daar de vruchten van', weet Brakman. 'De grens ligt echter hier: levert zo'n netwerk stukken aan of complete pagina's? Dat is een steeds terugkerende discussie in de GPD. Als ergens een bataljon zit met een soldaat uit Leiden, dan moet de regionale krant aan hém aandacht kunnen besteden. Anders help je het dagblad om zeep, de band met de lezers verdwijnt. Regionale bladen zijn zich de laatste jaren juist weer sterk op de regio gaan concentreren.'

Bakker vindt dat aan fusies niet altijd valt te ontkomen. 'Mij is geen geval bekend van twee concurrerende kranten in één concern die niet op lange termijn zijn samengevoegd.' Hij verwacht dat dat in de toekomst ook met de middagkrant Nieuwsblad van het Noorden en het in de ochtend verschijnende Groninger Dagblad zal gebeuren. Beide kranten zijn onderdeel van Hazewinkel Pers, dat weer tot de Noordelijke Dagblad Combinatie behoort. Opmerkelijk is dat juist dat NDC-concern eind vorig jaar onverwacht besloot een radicaal andere weg in te slaan: investeren in de zelfstandigheid van beide kranten.

Als middag- en ochtendkrant bereiken de beide bladen meer huishoudens dan bij samenvoeging, redeneert de directie. Gunstig voor de advertentie-inkomsten, gunstig voor het lezersbestand (ochtend- én middaglezers). Hoofdredacteur Geert Jan Laan van het Nieuwsblad signaleert bovendien betere journalistiek. 'Neem de affaire-Ouwerkerk, daarin hebben we elkaar aardig naar het leven gestaan.' Of de beide kranten in slechter tijden alsnog worden samengevoegd? 'Daar wíl ik niet eens over nadenken.'

Hazewinkel lijkt niet uit te zijn op directe winstvergroting. Laan: 'Andere concerns zijn beursgenoteerd, die moeten geld voor hun aandeelhouders binnenhalen. Wij zijn eigendom van de Hazewinkels, een echte courantiersfamilie.'

Peter van Egmond

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden