De slag om Fort Benoorden wordt alsnog gevoerd

De lokale overheden bij Spaarnwoude hebben een creatieve oplossing voor het onderhoud van hun natuur en erfgoed: een bungalowpark. De Spaarndammers willen geen superette in de Stelling van Amsterdam.

Het is de Nederlandse variant van het opblazen van de Boeddha's van de Bamyan, vinden ze in het Noord-Hollandse dorp Spaarndam. En dan hebben ze het over de bouwplannen bij het Fort Benoorden dat onder de rook van Haarlem ligt en deel uitmaakt van de Stelling van Amsterdam - een 135 kilometer lang lint van forten en verdedigingswerken rond de hoofdstad dat in 1996 op de Werelderfgoedlijst van de Unesco is geplaatst.


De plannen met 'Benoorden' hebben wel een Hollandser karakter dan die van de Taliban met de Boeddha's. Het beschermde fort en het achterliggende bos moeten worden getransformeerd tot een vakantiepark van Landal GreenParks, compleet met ontsluitingsweg, supermarkt ('superette'), parkeerplaatsen, Pitch en Putt golfbaan, 83 vakantieverblijven en een bezoekerscentrum van de Stelling van Amsterdam.


Wie nu voor het fort staat, kan zich nauwelijks voorstellen dat hier in de toekomst de recreërende medemens zijn gezinswagen zal voorrijden en zijn hond en wandelwagen uitlaadt voor een weekje bungalowvermaak. Het fort is afgesloten met een slotgracht en een zware deur, en de omliggende natuur is zwanger van de zomer. Alleen de brullende vliegtuigen op weg naar de landingsbanen van Schiphol verraden dat de Randstad om de hoek ligt.


Het landje van Gruijters, naast het fort, is een populaire plek voor vogelaars. Op het natte grasland zoeken zij in het voorjaar naar kluten, grutto's, oeverlopers, bontbekplevieren en lepelaars. Er loopt een fietspad; er liggen woonboten, meer niet.


Dit mag nooit kapot, zegt Jolijt de Jong uit Spaarndam. 'Het fort is niet alleen Werelderfgoed, maar ook deel van het Nationaal Landschap, het ligt in de Bufferzone, in de ecologische hoofdstructuur, in een natuurgebied, en is op nog twintig manieren beschermd verklaard. Dit krijg je als de overheid de handen aftrekt van natuur en erfgoed: bungalowparken en andere pretfaciliteiten.'


De Jong is een actievoerder van het eerste uur. Vijftien jaar geleden trok zij al ten strijde tegen het plan om in het eveneens tot de Stelling van Amsterdam behorende Fort Bezuiden te Spaarndam een Van der Valk Hotel met uitkijktoren te vestigen. Ze won, en beheert dit fort nu met haar eigen stichting en een groot aantal vrijwilligers.


Anno 2011 lijkt heel Spaarndam uit actievoerders te bestaan. Achter alle ramen aan de Spaarndammerdijk hangen protestposters, en actiegroepen zijn als paddestoelen uit de grond geschoten. De Jong weet zich inmiddels gesteund door de Stichting Vrienden van de Forten van Spaarndam, de Verontruste Spaarndammers, de Stichting Natuurbehoud Fort Benoorden Spaarndam, de Dorpsraad Spaarndam en de Stichting Krayenhoff.


Ze heeft de afgelopen maanden overal geprotesteerd. Bij de provincie Noord-Holland, bij de omliggende gemeenten en bij een groot aantal natuur- en erfgoedorganisaties. 'Het zijn Griekse toestanden', hield zij de gemeenteraad in Haarlem voor. 'Spaarnwoude heeft veel te veel uitgegeven en probeert nu over de rug van de omwonenden als projectontwikkelaar de gaten te dichten.'


Landal Greenparks heeft niets met natuur of met erfgoed te maken - zegt zij. 'Er is meer dan genoeg bungalowvermaak in de omgeving. We hebben aangeboden het fort met vrijwilligers kleinschalig en respectvol op te knappen en te beheren. Dat doen we ook bij het andere fort en is veel goedkoper dan de huidige bouwplannen.'


De kwade genius volgens de Spaarndammers is het Recreatieschap Spaarnwoude. Deze overheidsorganisatie - een zogeheten gemeenschappelijke regeling - wordt bestuurd door de Noord-Hollandse gedeputeerde Jaap Bond en door de wethouders van Haarlem, Amsterdam, Velsen, Haarlemmerliede en Haarlemmermeer. Het provinciale groenbedrijf Recreatie Noord-Holland NV moet het gebied beheren en onderhouden.


Jan Hylkema, de directeur van Recreatie Noord-Holland, is vol begrip. 'Het is een hele mooie en rustige plek. Als ik naast het fort zou wonen, zou ik ook bedenkingen hebben bij een bungalowpark.'


Hij kan niet anders, zegt hij. 'Om het gebied mooi en toegankelijk te houden, moeten we creatieve oplossingen zoeken. Het fort moet grootschalig worden opgeknapt - daarover is iedereen het eens. Het water stroomt langs de muren als het regent, er staat een hek omheen en de huisjes achter het fort moeten gesloopt. Door de aanleg van een bungalowpark kunnen wij het Werelderfgoed restaureren en tegelijkertijd inkomsten genereren.'


Namens het recreatieschap presenteert Hylkema vanavond het Landal-plan in de gemeenteraad van Velsen, die beslist over het bestemmingsplan. Lokale steun is cruciaal, omdat Fort Benoorden formeel op het grondgebied van Velsen ligt. Hylkema weet zich vooralsnog gesteund door de gemeente en door de lokale D66-wethouder die bestuurslid is van het recreatieschap.


Dat zijn niet de enige lijntjes die tussen D66 en Spaarnwoude lopen, zeggen de tegenstanders van de komst van Landal. 'De fractievoorzitter van D66 in Velsen is in dienst van Recreatie Noord-Holland en één van de D66 raadsleden is mede-eigenaar van een evenementenbedrijf dat wil uitbreiden in Spaarnwoude', aldus De Jong. 'Nogal wiedes dat die voor de bungalowparken zijn.'


Het beheer over Spaarnwoude kreeg Noord-Holland in 1990 cadeau van het Rijk. Den Haag wilde zich niet langer bemoeien met natuurgebieden ver weg van de residentie. Dat gaf gedoe en was duur - zo was de politieke gedachte. De provincies moesten aan de slag met hun eigen natuur- en recreatiegebieden.


Voor het beheer van Spaarnwoude kreeg de provincie Noord-Holland een bruidschat van 12,5 miljoen euro mee. Met dat geld moest de natuur in het gebied 25 jaar lang worden onderhouden en moesten er nieuwe recreatiemogelijkheden worden gecreëerd. Mocht het geld ooit opraken, dan zou het recreatieschap zelf voor inkomsten moeten zorgen.


Dat moment komt angstvallig dichtbij. De afgelopen jaren heeft Spaarnwoude structureel meer uitgegeven dan er binnenkwam. De bruidschat van 12,5 miljoen euro is daardoor naar verwachting in 2015 opgesoupeerd. Vandaar dat er wordt gefilosofeerd over het afsluiten of niet langer onderhouden van grote stukken natuur. En vandaar dat er hard wordt gezocht naar extra inkomstenbronnen.


Behalve het Landal-fort zijn er nog vier terreinen in Spaarnwoude bestemd voor de aanleg van bungalowparken, zeggen de actievoerders. Ook moet er een groot actieterrein met kunstijsbaan en wielerbaan verrijzen, en zijn er nieuwe jachthavens en evenemententerreinen aangelegd om inkomsten te genereren.


'Het is ideeën-armoede', zegt Hans Rozestraten, die tegenover het Fort Benoorden in een woonboot woont. 'Ik ben drie jaar geleden begonnen het landje van Gruijters voor mijn deur te onderhouden, omdat het Recreatieschap niets deed. Het is natte natuur, maar ze hielden het waterpeil totaal niet in de gaten. Vissen lagen hier te stikken op het droge, en de bodem zakte in. Ze noemen het de parel van het gebied, maar ze weigeren het te onderhouden.'


De kern van het probleem, zegt Rozestraten, is dat Spaarnwoude een ambtelijke organisatie is die nauwelijks wordt gecontroleerd. 'Ze hebben het geld opgemaakt, en moeten nu iets. Maar we hebben boswachters, natuurbeheerders en ecologen nodig - zonder bouwambitie. Nu wordt Spaarnwoude gerund door beleidsambtenaren die steeds maar nieuwe plannen maken, en ondertussen het gebied verwaarlozen. Als zij hun gang blijven gaan, blijft er een soort Teletubbieland over.'


Onzin, zegt Jan Hylkema van het recreatieschap. 'Spaarnwoude is een recreatiegebied waar we heel nadrukkelijk óók voor de natuur gaan. Onderdeel van de plannen voor het fort is dat we de natuurwaarden versterken. We gaan het landje van Gruijters bijvoorbeeld twee keer zo groot maken. We bouwen niets bij en zorgen ervoor dat de verkeersstromen niet via de historische kern van Spaarndam gaan.'


Bovendien, zegt hij: 'Je moest eens weten hoeveel plannen voor woningbouw en complete winkelcentra in het gebied wij naar de prullenbak verwijzen. Wij moeten het doen met het geld dat wij van diverse overheden krijgen. Die staan onder druk, maar ga eens bij Staatsbosbeheer kijken. Die moeten straks met de helft minder geld voort. Dat is van een totaal andere orde dan één Landalpark bij Spaarndam.'


Het Fort Benoorden is nooit gebruikt waarvoor het ooit is bedoeld. Toen de Duitsers in 1940 Nederland binnenvielen, was de Stelling van Amsterdam als verdedigingslinie achterhaald. Het schootsveld van het fort werd beplant, en het terrein achter het fort deed dienst als munitieopslag. De huisjes waar tot in de jaren vijftig bommen en granaten lagen, moeten nu wijken voor recreatieverblijven en in plaats van kogels of bijzondere vogelsoorten zullen er golfballetjes vliegen.


'De vijand staat alsnog voor de deur', zegt Rozestraten. 'Niet in soldatenuniform, maar in het tenue van de projectontwikkelaar en de beleidsambtenaar.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden