De slag om de Gorsselse hei

Aangeboden: ruim vijftig militaire oefenterreinen, wegens beëindiging Koude Oorlog. Voor het eerst zijn nu ook particulieren welkom.Door Marieke Aarden..

Het is maandagochtend en on-Nederlands rustig op de hei bij het Gelderse Gorssel. De grote stilte is nog opmerkelijker omdat de Gorsselse Heide een militair oefenterrein in ruste is.

Nu de Rus het niet meer op onze achtertuin heeft voorzien, de Koude Oorlog verleden tijd is, heeft het ministerie van Defensie 53 militaire oefenterreinen afgestoten. Daar zit veel fraais tussen. Op de terreinen, die jaren afgesloten zijn geweest voor het publiek, kon de natuur ongeremd zijn gang gaan.

Maar in wiens handen komt zo’n natuurgebied nu? De Gorsselse Heide lijkt het strijdtoneel te worden van kapitaalkrachtige, beginnende particuliere natuurorganisaties en de grote erkende terreinbeheerders zoals Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen.

Thijs de la Court, wethouder in Lochem, de gemeente waar de Gorsselse hei onder valt, kreeg onlangs een vertegenwoordiger van de Anitya Foundation op bezoek, die een oog had laten vallen op dit natuurgebied.

De wethouder vraagt zich af of dit de juiste gegadigde is. ‘Het is een stichting die goede doelen wil steunen, maar ze hebben weinig expertise met natte hei en wat gebeurt er met het beheer als de Foundation failliet gaat?’ De la Court acht de natuur in betere handen bij Natuurmonumenten, een organisatie die van wanten weet met kwetsbare hei.

Natuurmecenas

Natuurmecenas
De Anitya Foundation wil natuurmecenas zijn, zegt bestuurslid Jan Schoemaker, die vroeger een chemisch bedrijf runde. De stichting zit dringend verlegen om een natuurgebied om waar te maken dat ze natuur en landschap warm ondersteunen via schenkingen en legaten van vermogende particulieren. ‘Wij zijn kapitaalkrachtiger dan Natuurmonumenten’, zegt Schoemaker.

Natuurmecenas
Hoe vermogend de stichting is, wil hij niet zeggen. Voorzitter is Paul de Sonnaville, adjunct-directeur van Paleis Het Loo, die een kwart eeuw ervaring heeft in het bankwezen. Als secretaris fungeert advocaat mr. Hendrika Schuer. Volgens de statuten legt de Anitya Foundation zich vast op het thema vernieuwing in een wereld van vergankelijkheid der dingen.

Natuurmecenas
Voor de 53 ex-militaire terreinen met een omvang van 2100 hectare is een handboek opgesteld, waarin de objecten zijn geïnventariseerd. Het gaat om natuur en gebouwen. Zelfs monumentale forten en cultuurhistorische complexen, zoals de Zeven Provinciën in Arnhem, dat nu tijdelijk in gebruik is voor asielzoekers en de Voedselbank.

Natuurmecenas
In Brabant worden 16 terreinen afgestoten. Daarvan komen ook enkele in aanmerking voor private partijen als de Anitya Foundation. Het gaat mogelijk om de mobilisatiecomplexen Dongen in Dongen, Rips-Oploo in Westerbeek en Zeeland in Landerd/Zeeland en de logistieke inrichting Schaijk bij de Zeeland – beide laatste complexen met een dassenleefgebied.

Natuurmecenas
De Dienst Landelijk Gebied kijkt in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (LNV) hoe waardevol elk van de 53 gebieden is. Uiteindelijk beslist minister Verburg aan wie het terrein verkocht wordt.

Natuurmecenas
Dat kan via open inschrijving, waarbij de hoogst biedende het gebied in handen krijgt. In zo’n geval zou Anitya hoger scoren dan Natuurmonumenten, omdat die vereniging nooit meedingt op de grondmarkt. LNV verwerft natuurgebieden en levert ze door aan de grote natuurbeschermingsorganisaties. Die krijgen ze gratis.

Natuurmecenas
En daar ligt nou net het probleem. LNV wil ook geld verdienen aan een aantal objecten, om voor de overige objecten de sloop van gebouwen te kunnen betalen.

Natuurmecenas
Want van de verkoop van een natuurterrein – prijs: een halve euro per vierkante meter – kunnen de kosten niet gedekt worden. Pas als erop gebouwd mag worden, zal het meer geld opleveren. Ook golfterreinen, zorgboerderijen en opvanghuizen voor probleemjongeren zijn nieuwe bestemmingen voor oude militaire complexen.

Natuurmecenas
Schoemaker van de Anitya-stichting vindt dat er een ongelijke strijd wordt gevoerd met het natuur-establishment. ‘Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de Provinciale Landschappen hebben 1550 hectare om niet gekregen en vervolgens krijgen ze een deel van het beheer ook nog eens uit de staatskas betaald. De belastingbetaler loopt daardoor de verkoopopbrengsten mis en moet ook betalen voor het beheer. Voor private partijen als de onze resteert een luttele 150 hectare.’

Natte hei

Natte hei
De Gorsselse Heide ligt ingeklemd tussen bos met grove dennen en berken, grote verdampers omdat ze water slurpen. Eigenlijk moeten veel bomen worden gekapt om te voorkomen dat de natte hei opdroogt, zegt ecoloog Harm Smeenge van de Dienst Landelijk Gebied.

Natte hei
Die waterslurpende bomen verhinderen dat het vocht in de wortelzone komt van klassieke heideplanten zoals klokjesgentiaan (volgens Jac. P. Thijsse de koning der natte hei), kleine zonnedauw, heidekartelblad en moeraswolfsklauw. De bomen vangen bovendien stikstof uit de lucht, waardoor grassen gaan woekeren, die de bijzondere planten wegpesten.

Natte hei
Deze zeldzame vegetatie is een overblijfsel uit de (late) Middeleeuwen toen schapen de hei intensief begraasden. Elke grasspriet werd opgevreten, de grond degradeerde. Hei is eigenlijk uitgemergelde bodem, waarop planten zich door eeuwenlange aanpassing hebben kunnen handhaven. Cultuurhistorisch en landschappelijk is dit vrij bijzonder, omdat bijna nergens in Europa zo’n landschap van natte hei is overgebleven.

Natte hei
Om te voorkomen dat gras het van de hei overneemt, kunnen schaapskuddes een paar maanden per jaar de hei op gestuurd worden. Behalve waterslurpende bomen is het grootste probleem de diepe ontwatering in de directe omgeving. Daarom is het belangrijk dat de waterhuishouding goed geregeld wordt. ‘Met het waterschap en boeren in de omgeving zouden afspraken gemaakt moeten worden’, meent Smeenge.

Natte hei
Boeren hebben graag een laag grondwaterpeil zodat hun vee niet in drassig weiland staat, maar voor planten op de natte hei is een hoge waterstand gewenst. Overleg over het gewenste waterpeil of uitkoop van boeren zijn dan aan de orde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden