REPORTAGE

De Siciliaanse maffia leeft op dankzij de migranten

Geen idee hadden de vluchtelingen in Corleone dat ze in maffialand waren aangekomen. Er is iets onheilspellends aan de hand op Sicilië, zegt de oud-burgemeester.

Een migrant plukt druiven. Beeld Nicola Zolin

Een Siciliaanse boer met een gezicht dat net zo doorgroefd is als zijn akker, laat zijn stem bassen: 'Aowhh, ragazzi, deze kant op!' Arif draait zich om en loopt richting een wijnrank. Hij vult een grote zwarte emmer met geplukte druiven en wacht tot een Siciliaan op een tuffend Landini-trekkertje het emmertje weer komt legen.

De 38-jarige Arif was tot twee jaar geleden wiskundeleraar in Kasjmir en had nog nooit op het land gewerkt, laat staan op rotsige velden als deze in het zuiden van Italië. Ook had Arif nog nooit gehoord van de psychopathische verkrachter Luciano Leggio, wist hij niet dat Totò Riina 'het beest' werd genoemd vanwege zijn middeleeuwse bloeddorst of dat een spijtoptant ooit over Bernando Provenzano zei dat 'hij schiet als een god, maar de hersenen heeft van een kip'.

Achter dat alles kwam Arif pas toen zijn wekker om 6 uur 's ochtends in Corleone begon te rinkelen en een busje hem samen met tien andere vluchtelingen voor het eerst hierheen bracht: de wijngaarden die tot voor kort van de capo dei capi van de Cosa Nostra waren, de meest beruchte maffiaclan ter wereld.

Op Sicilië is iets onheilspellends aan de hand, zegt Giuseppe Cipriani, oud-burgemeester van Corleone, de Siciliaanse maffiahoofdstad. 'Het ene probleem versterkt hier het andere. Hoe groter de migrantencrisis wordt, hoe sterker ook de maffia weer wordt. Want dat je de laatste tijd weinig hoort over de Cosa Nostra, betekent niet dat het slecht met ze gaat. In tegendeel: stilte is over het algemeen angstaanjagender dan bommen.'

Maffiagroepen als Cosa Nostra verdienen de laatste jaren goud geld dankzij de onophoudelijke stroom vluchtelingen die Sicilië vanuit Noord-Afrika bereikt, denkt Cipriani, die zijn leven lang tegen de georganiseerde misdaad heeft gevochten. De miljoenen euro's aan Brusselse subsidies die Zuid-Italië bereiken maken die hypothese aannemelijk, ook de hoge bedragen die migranten bereid zijn te betalen voor hun overtocht werken op de maffia als honing op een groep bijen. Plus nog eens de mogelijkheid de illegalen in te zetten als goedkope arbeidskrachten.

De twee Corleone's

Het is tegen wil en dank, maar Corleone is al decennialang dé maffiahoofdstad van Sicilië. Dat komt door de achternaam van de fictieve Don Vito Corleone uit de gelauwerde filmtrilogie The Godfather, maar ook doordat de lokale maffiaclan al generaties de capo dei capi levert de allerhoogste baas binnen de georganiseerde misdaad. Die twee geschiedenissen maken van het hedendaagse Corleone een stad met twee gezichten. Aan de ene kant willen de rechtschapen inwoners dolgraag het eerlijke, lelijke verhaal over de maffia vertellen. Tegelijkertijd trekt Corleone jaarlijks duizenden maffiatoeristen die op elke straathoek prullaria met het hoofd van Marlon Brando erop willen kopen.

The Godfather

Van alle migranten had alleen Yusubhe, de 32-jarige chauffeur uit Gambia, wel eens van Corleone gehoord. 'In Banjul keken we vaak naar The Godfather.' Hij doet even Marlon Brando na, inclusief naar voren getrokken kinnebak van de fictieve Don Vito Corleone. 'An offer you can't refuse. Ik wist alleen niet dat het ook echt bestond. Dus ja, het was even slikken toen ik hier voor het eerst kwam. Ik dacht: misschien komen ze ons wel vermoorden.'

Corleone bestaat echt. Het is een kleine, lelijke stad van vuilnis en beton tegen een achtergrond van bleke, vergeelde heuvels. In de wegen ernaartoe zitten gaten en de droge velden eromheen zijn gebarsten door een onbedaarlijk brandende zon. Dit is de geboortegrond van de gewelddadigste Italiaanse maffiaclan ooit. Een familie die sinds de jaren tachtig beruchte capo dei capi voorbracht als Totò Riina en Bernardo Provenzano.

Yusubhe, Arif en de anderen werken vandaag op een wijnboerderij die toebehoorde aan die laatste boss, de deze zomer overleden Bernardo 'De tractor' Provenzano. Hij maakte hier een tafelwijn van nero d'avola-druiven en waste er een deel van zijn miljardeninkomsten wit.

'Het zijn nog altijd dezelfde druiven aan dezelfde ranken. We hebben alleen de naam van de wijn veranderd', zegt Calogero Parisi over 'het hergebruik', zoals het teruggaveproces officieel heet. Parisi is voorzitter van 'Werk, Maar Meer Dan Dat', een organisatie die sinds eind jaren negentig de 150 hectare geconfisqueerde landbouwgrond rondom Corleone bestiert. Een levensgevaarlijke baan die eraan bijdraagt dat Parisi vier pakjes Marlboro Light per dag rookt.

Een van zijn projecten heet Drago: vorig voorjaar in het leven geroepen en bedoeld om naast schoolkinderen en studenten ook de vele asielzoekers op Sicilië kennis te laten maken met de anti-maffiastrijd. En vooral: om ze aan werk te helpen.

'Een prachtig initiatief en heel belangrijk voor Sicilië', zegt oud-burgemeester Cipriani. Zelf was hij als jonge anti-maffiaburgemeester de drijvende kracht achter de landonteigeningen, ondanks de afgesneden kalfskop die hij op een ochtend voor zijn huis vond. Hij was het die de protserige, rood marmeren villa van Riina aan het Piazza Santa Maria liet ombouwen tot landbouwschool. En hij was degene die deze wijnboerderij van Provenzano schonk aan de antimaffia-stichting van de Parisi.

'Maar laat je niet al te veel leiden door die successen', zegt Cipriani. Deze zomer gebeurden er volgens hem twee dingen in Corleone die aantonen dat de strijd tegen de maffia een eeuwige is. Eén: in augustus werd de hele gemeenteraad ontbonden wegens aantoonbare maffia-infiltratie. Twee: tijdens een belangrijk religieus feest in juni stopte de processie opeens in de Via Scorsone, bij nummer 24. 'Dat is het huis waar de vrouw van Riina nog steeds woont en dus een duidelijk teken van respect aan de gevangen boss. En een heel slecht teken voor ons. De maffia laat zijn spierballen weer zien.'

Een barkeeper met een Godfather-schort. Beeld Nicola Zolin

Afgelopen zomer sprak de Britse krant The Observer met een anonieme mensensmokkelaar, die toegaf dat hij jonge Nigeriaanse meisjes aan Cosa Nostra leverde voor de straatprostitutie. Ook werden bij het Siciliaanse kamp Mineo smokkelaars opgepakt die honderden migranten in minibusjes afleverden bij sinaasappelboeren in de omgeving. Ze staan op Sicilië bekend als de slaven van Mineo.

Smokkelaars zouden ongestoord hun gang kunnen gaan omdat Cosa Nostra het kamp feitelijk runt, zeggen openbaar aanklagers. Toezichthouders zijn omgekocht of bedreigd waardoor de jaarlijkse 80 miljoen euro bedoeld voor eten en voorzieningen grotendeels verdwijnt in de zakken van de maffiabazen.

De aanwijzingen dat de maffia flink meeprofiteert van de migrantencrisis stapelen zich zo op. De Romeinse maffioso Salvatore Buzzi zei tijdens een onderschept telefoongesprek met een zakenpartner: 'Heb jij enig idee hoeveel we verdienen aan migranten? De drugshandel is er niets bij!'

Uit andere geheim opgenomen gesprekken bleek dat ontvoeringen in Noord-Afrika waren uitgevoerd in opdracht van Cosa Nostra. Het bleken familieleden te zijn van migranten die niet genoeg konden betalen voor diensten geleverd door de maffia.

'Maar ook hier merken we dat de maffia nog actief is', zegt Parisi. 'Herders van wie we weten dat ze bij de maffia horen, laten hun schapen hier wel eens grazen. Ze doen verder niets, maar het is hun manier om te zeggen dat ze nog altijd meekijken.'

Het was een van de redenen dat groepen Nigeriaanse migranten vorig jaar weigerden naar Corleone te verhuizen. We zijn de Middellandse Zee niet overgestoken om ruzie te maken met de maffia, zo was hun argument.

Toch hebben Arif, Yusubhe en de andere mannen van project-Drago een beter leven dan veel andere migranten op Sicilië. Italië is weliswaar een van de weinige Europese landen waar migranten in afwachting van hun asielprocedure legaal mogen werken, maar lang niet iedere werkgever behandelt migranten conform de regels. Kijk bijvoorbeeld naar de 61 migranten die even verderop in Corleone wonen, in het prachtig gelegen voormalig hotel Belvedere.

Illegale arbeid

Net als in Mineo wordt ook daar een oogje dichtgeknepen als het om illegale arbeid gaat. 'Dat heeft niets met de georganiseerde misdaad te maken. Voor de jongens is het fijn als ze wat geld verdienen en ik hoef minder budget te besteden aan activiteiten om ze de hele dag bezig te houden', zegt de 34-jarige Antonio die het centrum runt sinds de vorige directeur 'wegens geldgebrek' opstapte.

Het is bijna etenstijd en dus druk op de steile toegangsweg naar het hotel annex asielzoekerscentrum. Een van de wandelaars is de 22-jarige John uit Ghana, die vandaag twaalf uur lang in een olijfboomgaard heeft gewerkt. 'Van zes tot zes. Kijk, dit kreeg ik: 20 euro. 's Ochtends komen de boeren hier voorrijden', zegt hij. 'Als je wil werken, moet je beneden wachten en dan kiezen zij de mannen uit die ze nodig hebben. De lunch moet je zelf betalen. Vijftig cent per boterham.'

Calogero Parisi van het Drago-project steekt een sigaret op als hij dat verhaal hoort. 'Precies daarom doen wij wat we doen', zegt hij. 'Die jongens hebben alle steun nodig die er is. Bovendien heeft het ook een symbolische waarde dat we vluchtelingen laten werken op dit soort boerderijen. Sicilië kent een lange geschiedenis van de strijd tegen grootgrondbezitters en hun gewapende handlangers, de maffia. Vroeger waren het de arme communistische boeren die het land terugeisten. Nu helpen wij de nieuwe onderklasse, de vluchtelingen, hetzelfde te doen.'

'Aowhh, ragazzi!', klinkt het in de wijngaard en wiskundeleraar Arif loopt met zijn emmer richting een nieuwe druivenrank. 'Wat ik ervan vind dat ik in een anti-maffiaproject werk? Ach, ik heb het hier goed. Maar als ik naar mijn vrouw bel, zwijg ik er toch over. Het lieve mens zou geen oog meer dicht doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden