De sector is er bovenop, en met de varkens gaat het ook iets beter

Het gaat goed met het varkensbedrijf van Mari en Rian Melis in Venhorst, waar tien jaar geleden als eerste varkenspest werd geconstateerd....

Dat was begin 1997 wel anders. In de stal stierven de varkens bij tientallen. ‘Het ergste vond ik de tijd voordat geconstateerd werd dat het varkenspest was’, aldus Melis. ‘De varkens waren zo ziek, je kon zien dat het geen griepje was, maar wat was het dan wel?’

Op 3 februari kwam de onheilstijding: varkenspest. Een dag later kondigde het ministerie van Landbouw een vervoersverbod af. De Brabantse varkenshouders probeerden in allerijl nog hun beesten op de bestemming te krijgen. ‘Heel Brabant stond op zijn kop. Iedereen reed met varkens rond’, herinnert Melis zich.

De boerderij in Venhorst staat geboekt als het bedrijf waar de varkenspest is uitgebroken. Maar Melis vindt dat niet helemaal terecht: ‘Het was al langer bezig, ook bij andere bedrijven, tien of vijftien kilometer verderop. Eigenlijk waren de biggen al vanaf november aan het sukkelen. Bij ons is de varkenspest als eerste geconstateerd, maar ook anderen hadden het.’

De varkenspestepidemie verspreidde zich razendsnel. Tot eind maart 1998 werden in totaal 429 bedrijven besmet verklaard en ongeveer tien miljoen varkens ‘geruimd’, zoals het doden en vernietigen van beesten eufemistisch wordt genoemd. De maatschappij reageerde geschokt op de beelden van al die grijpers vol dode varkens. De kosten van de varkenspestepidemie liepen op tot ruim 1,4 miljard euro.

Het bedrijf van Gerbert Oosterlaken in Beers werd destijds preventief geruimd. Verschrikkelijk vond hij het. ‘Ik had 250 zeugen. Die werden allemaal de elektrocutiewagen ingejaagd. Dan zie je ze een voor een met een smak op de grond vallen. Maar ze waren allemaal gezond.’

‘Dat nooit meer’, zei toenmalig minister van Landbouw Van Aartsen. De intensieve veehouderij was te ver doorgeschoten. Er werden radicale maatregelen aangekondigd. Het aantal varkens moest worden verminderd, vooral vanwege de mest- en milieuproblematiek. De varkens moesten meer stalruimte krijgen. En er zouden varkensvrije corridors worden gecreëerd om een nieuwe epidemie zo goed mogelijk te voorkomen.

Robert Hoste, econoom bij het Landbouw-Economisch Instituut (LEI), constateert dat de sector sinds 1997 drastisch is veranderd. Het aantal varkens is afgenomen van 15,2 miljoen in 1997 tot 11,3 miljoen in 2005. Het aantal bedrijven is zelfs meer dan gehalveerd: van 21.000 tot 9700. ‘Veel kleine bedrijven zijn gestopt, of omdat ze het financieel niet konden bolwerken of omdat de eigenaar geen opvolger had. De productierechten zijn overgenomen door de grote jongens. De bedrijven zijn veel groter geworden, met varkens op verschillende locaties.’

De laatste jaren hebben de varkensboeren weinig te klagen. De prijzen liggen hoog, mede door de vraag uit de nieuwe EU-landen in Oost-Europa. Volgens Gerbert Oosterlaken, vice-voorzitter van de vakgroep varkenshouderij van de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (ZLTO), is ook het welzijn van de dieren verbeterd. Boeren investeren in nieuwe stallen, met meer leefruimte voor de dieren.

Maar Wakker Dier vindt dat de varkensboeren allerlei beloften niet nakomen. ‘De afspraak was dat iedereen in 2008 grotere hokken moest hebben. Maar nu is dat weer geruisloos uitgesteld tot 2013’, aldus Sjoerd van de Wouw van Wakker Dier. Hij hekelt ook de explosieve groei van biggentransporten: ‘Bijna de helft van alle biggen in Europa die een landsgrens over worden gesleept, komt uit Nederland.’

De varkenspestepidemie vormde ook de aanleiding voor de herinrichting van het platteland, zoals vastgelegd in de Reconstructiewet. Veebedrijven moeten worden verwijderd uit de buurt van natuurgebieden en woonwijken, en bij voorkeur worden geconcentreerd in ‘landbouwontwikkelingsgebieden’. Maar in Brabant zijn nog maar vier intensieve veehouderijen daadwerkelijk verhuisd. Zestig andere zitten ‘in procedure’. Gedeputeerde Paul Rüpp: ‘Het gaat stroperig, zoals alles in dit land stroperig gaat. Er zijn zoveel beroepsmogelijkheden.’ Toch wordt de reconstructie, die ook een revitalisering van het platteland beoogt, volgens hem een succes: ‘De komende vijf jaar worden enorme slagen gemaakt.’

Na veel politiek geharrewar gaf de Europese Unie eindelijk toestemming om besmette dieren te vaccineren. Maar of dat bij een volgende epidemie een massale slachtpartij overbodig zal maken, valt nog te bezien. Want het vlees van besmette dieren moet een apart stempel krijgen en mag niet worden geëxporteerd. En het is de vraag of het buitenland tijdens een epidemie het ongevaccineerde vlees wel wil blijven afnemen.

Rian Melis weet nog steeds niet waar het gevreesde virus begin 1997 vandaan is gekomen. Pas ruim een jaar later konden de Melissen de stallen weer vullen met varkens. Een zwarte bladzijde werd omgeslagen. ‘Maar het blijft altijd in je geheugen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden