De schuldige film

Lars von Trier betreurt de invloed van zijn film Dogville op de Noorse terrorist, meldden de media deze week. Maar Anders Breivik heeft meer gewelddadige lievelingsfilms, zoals 300 en Gladiator.

'Momenteel kijk ik naar Dexter, de serie over die forensische massamoordenaar. Vrij hilarisch. Ik kijk ook uit naar de nieuwe televisiefilm over Carlos de Jakhals (de Marxistisch-Islamitische Che-wannabe schoft). Hopelijk, is die net zo goed als Der Baader Meinhof Complex. Daar heb ik echt van genoten'.


Het is een fragment uit het logboek van Anders Breivik, zoals opgenomen in zijn manifesto 2083, het via internet verspreide, 1.516 pagina's tellende document waarin de Noor zijn anti-islamitische gedachtengoed presenteert, en de jarenlange voorbereiding op zijn terroristische aanslagen minutieus omschrijft. Ook opgenomen: een uitgebreid favorietenlijstje, waarin Breivik voor belangstellenden zijn voorkeuren opsomt. Van boeken (Leviathan van Hobbes, 1984 van Orwell) en muziek (vocale trance, liefst van de Nederlandse dj Armin van Buuren) tot aan parfum (Chanel Platinum Égoïste). En o ja: de moderne kruisvaarder zweert bij Lacoste - volgens ingewijden uit de mode-industrie een publicitaire ramp voor het kledingmerk.


Films ziet hij ook graag, te beginnen met 300, de bloedige blockbuster van Zack Snyder uit 2006 die losjes - of beter: volstrekt over the top - gebaseerd is op de historische Spartaanse weerstand tegen een overmacht aan Perzen (in 480 voor Christus). Een veldslag die Breivik tevens roemt in zijn videopamflet op YouTube, als 'de voornaamste illustratie van de macht van een klein groepje patriottische martelaren'. De Spartanen dienen als voorbeeld voor zijn groep van, volgens eigen schatting, zo'n 13 miljoen sympathisanten en militante mede-Europeanen, die de komende decennia hun leven dienen te offeren voor de strijd tegen het multiculturalisme.


Maar ook lastiger aan die strijd te verbinden films als Lords of the Rings (sic), Star Wars en Mel Gibsons interpretatie van de kruisweg, The Passion of the Christ, krijgen Breiviks goedkeuring. Ronduit verwerpelijk, want zondigend tegen het patriarchaat, acht hij Sex and the City.


Nu de gewelddadige videospelletjes waar Breivik zijn tijd mee doodde in Noorwegen (tijdelijk) uit de handel zijn genomen, verschuift de aandacht naar de door hem omarmde speelfilms en televisieseries. De vermelding van de arthousefilm Dogville, die de Noor opnam in het favorietenlijstje op zijn inmiddels opgeheven Facebookpagina, was begin deze week even wereldnieuws - 'Lars von Trier betreurt invloed op Noorse terrorist.' De Deense filmer liet zich interviewen door het dagblad Politiken: 'De gedachte dat Dogville- in mijn ogen een van mijn succesvolste films - voor hem als een soort van script kan hebben gediend, is afschuwelijk'.


In Dogville, uit 1993, neemt de vluchtelinge Grace (gespeeld Nicole Kidman) op gruwelijke wijze wraak op het dorpje dat haar eerst opneemt en vervolgens exploiteert en misbruikt. Eenmaal herenigd met haar vader, een plaatselijke maffiabaas (rol van James Caan), laat Grace alle inwoners met een machinegeweer neermaaien, ook kinderen en baby's. Als Breivik inspiratie vond in de film, dan heeft hij die verkeerd begrepen, betoogt Von Trier in het interview. En in dat geval heeft de filmer 'er spijt van' Dogville te hebben gemaakt. 'Mijn intentie was juist te onderzoeken óf we een protagonist kunnen accepteren die wraak neemt op een complete stad.'


Omdat Von Trier ook fel uithaalde naar de Deense Volkspartij, die volgens hem de islam-angst voedt en zo medeverantwoordelijk zou zijn voor de moorden, kreeg de kwestie nog een vervolg. Een woordvoerder van de partij liet weten dat bij de uitspraken in ogenschouw moest worden genomen dat Von Trier 'een zelfverklaard nazi' is, die 'gewelddadige films van het meest perverse soort' maakt. Films die, aldus de woordvoerder, 'Breivik tot zijn gruweldaden inspireerden'.


In de in 2009 verschenen essaybundel Denkbeelden, over de relatie tussen filosofie en film, wordt een hoofdstuk aan de film gewijd. Volgens de auteurs Vandevelde en Engelen laten zowel de personages als de plot van Dogville zich begrijpen 'in een Hobbesiaans kader'. Thomas Hobbes, de Engelse filosoof die de slechtheid van de mens als uitgangspunt nam, achtte een strikt dicterende en controlerende staat noodzakelijk. Precies wat er in Von Triers bandeloze stadje Dogville ontbreekt, en ook precies het staatsmodel dat de Noorse Hobbes-lezer Breivik bepleit in zijn internetpublicatie.


Cruciaal in Dogville is de dialoog tussen Grace en haar vader voorafgaand aan de slachting. Grace zegt de dorpelingen die haar hebben misbruikt te willen vergeven, haar vader noemt die instelling arrogant: 'Je voelt je boven ze verheven, maar de standaard die je jezelf oplegt, moet je andere mensen ook opleggen - dat ben je ze verplicht.' Dus besluit Grace te moorden, uit plicht.


Voor het Franse publiek bij de wereldpremière in Cannes kwam de moordpartij aan het einde van de film uit de lucht vallen, merkt Von Trier op in zijn commentaar op de dvd-uitgave. 'Voor mij is het juist zeer logisch. Grace heeft macht en idealen, en dat is een gevaarlijke cocktail.'


Ook de speelfilm 300 bevat zo'n scène waarin de held van het verhaal een legitimering zoekt voor het aanstaande bloedvergieten. Als het orakel en de wijze oude mannen zijn plannen voor een oorlog tegen de boosaardige Perzen hebben verworpen, lucht Leonidas (acteur Gerard Butler) zijn hart en bovenmatig gespierde lendenen bij zijn echtgenote: 'Wat moet een koning doen om zijn wereld te redden, als de wetten waaraan hij verbonden is hem opleggen niets te doen?' Wel, antwoordt zijn vrouw: 'Wat zou een vrij man doen?' Leonidas knikt, en is vervolgens anderhalf uur druk met het met zijn speer doorboren van horden geperverteerde, als monsters met lipstick, oogschaduw en piercings uitgedoste Perzen. De Iraanse overheid protesteerde tegen de in hun ogen beledigende film, die in de Verenigde Staten kassarecords brak.


Naast 300 en Dogville noemde Breivik op Facebook nog een derde favoriet: Gladiator, de met vijf Oscars bekroonde spektakelfilm van Ridley Scott, waarin de gevallen generaal Maximus (Russel Crowe) de Romeinse civilisatie voor de ondergang behoedt, maar zich daartoe eerst over zijn weigering moet zetten om in een arena te vechten. Weer een film vol verregaande zelfopoffering, waarin de langgerekte dood van de held - net als in 300 -wordt begeleid met galmend sacraal vrouwengezang.


Muziek die Breivik ook onder zijn eigen ideologische knutselfilmpje plakte, dat in de amateuristische vormgeving doet denken aan Geert Wilders Fitna. Ook die titel noemt Breivik meerdere keren in zijn logboek, waarin opvallend veel verwijzingen naar films voorkomen, zij het merendeels naar B-producties. Als hij de gevaarlijke chemische stoffen voor zijn te maken bommen vervoert, hoopt Breivik 'niet te smelten als die man in Robocop'. En als hij voor het eerst zijn tegen chemicaliën beschermende pak en masker past, waarin hij zichzelf ook fotografeerde, kan hij 'zo auditie doen voor de volgende Predator-film'.


Dat Von Trier, die de controverse zelden schuwt, anders dan de regisseurs van 300 en Gladiator publiekelijk reageerde op de veronderstelde connectie met Breivik, kwam hem op kritiek te staan op verschillende websites. Had hij niet voor één keer eens niet kunnen opnemen als de pers belde? En waarom ging hij er meteen vanuit dat zijn film Breivik inspireerde? Kon die Dogville dan niet 'gewoon mooi' hebben gevonden, zonder bijbedoelingen?


Peter Svaar, journalist en oud-schoolvriend van Breivik, en kort voor de aanslagen aanwezig op het eiland Utoya, benadrukte deze week in interviews dat het een misvatting is te denken dat de 77-voudige moordenaar krankzinnig is. 'Niets in alle jaren dat ik hem heb gekend wijst daar op. En alles wat is gebeurd sinds de bom afging loopt volgens zijn plan. Mijn grootste angst is nu dat hij ons - de media, publieke opinie - bespeelt als een piano.'


Breivik - die volgens zijn eigen advocaat wel degelijk krankzinnig is - heeft laten weten dat hij onderzocht wil worden door een Japanse psychiater, omdat die beter bekend zou zijn met het concept 'eer'.


Wie niet wil wachten op die analyse kan alvast terecht bij de door de Noor zo bewonderde standvastige strijders uit 300 en Gladiator, die het woord eer voortdurend in de mond nemen. En je hoeft geen Spartaan, Romein of Japanner te zijn om dat voornaamste, kennelijk door Breivik over het hoofd geziene verschil te constateren: Leonidas en Maximus doden geen ongewapende mensen.


Geweld na film, film na geweld

Weinig films zijn zo verbonden met de discussie over cinema en geweld als A Clockwork Orange (1971). Stanley Kubrick (1928-1999) regisseerde Malcolm McDowell als Alex, de jeugdbendeleider die zich vermaakt met 'good old ultra-violence' en groepsverkrachting. De overheidsinstanties trachten Alex in een pavloviaans-conditionerend experiment weer in het gareel te krijgen, waarmee Kubrick de vraag opwierp of de zoektocht naar genezing van misdaad soms niet erger kon zijn dan de kwaal. In de maanden na de première werden in Engeland misdrijven toegeschreven aan de invloed van de film, waaronder een groepsverkrachting en een moord op een dakloze. In overleg met de studio besloot Kubrick zijn film uit de Britse bioscoop te halen, waar die vervolgens decennia lang niet mocht worden vertoond. Toch volgden er nog een aantal aan de film gerelateerde misdrijven. Arthur Bremer, die een aanslag pleegde op de Amerikaanse presidentskandidaat George Wallace, schreef in zijn dagboek dat A Clock- work Orange hem had geïnspireerd. Scenarist Paul Schrader liet zich voor de film Taxi Driver (1976, Martin Scorsese) beïnvloeden door dat dagboek, waarna John Hinckley in 1981 Taxi Driver als voorbeeld nam voor zijn moordaanslag op Ronald Reagan.


Zo'n wonderlijke keten van beïnvloeding is niet uniek: Natural Born Killers (1994, Oliver Stone) was gebaseerd op de ware belevenissen van een moordend stel, maar werd zelf ook weer nagevolgd. Kubricks film kwam in 1990 opnieuw in het nieuws toen een tienermeisje in een Clockwork Orange-shirt een leeftijdgenoot zes keer in de borst stak met een ninjazwaard. Volgens de advocaat was dat de schuld van de film, die ze te vaak had gezien.


Hoewel Kubrick zijn film zelf terugtrok, heeft hij altijd verklaard niet te geloven dat een film de directe oorzaak kan zijn van geweld. Ook Anthony Burgess, schrijver van het boek waarop de film gebaseerd is, was die mening toegedaan. 'Wie zijn oom vermoordt, kan Hamlet niet de schuld geven. En als dat wel kan, moeten we beginnen bij de Bijbel: het meest verdomde en wraakzuchtige boek dat er bestaat.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden