De Schotse ziel in dertien lemma's

Op 18 september mogen de Schotten zich in een referendum uitspreken over hun autonomie. In V nu alvast de Schotse ziel in 13 lemma's verklaard.

Op 18 september mogen de Schotten zich in een referendum uitspreken over een mogelijke onafhankelijkheid. Beeld Ben Giles

1. GESCHIEDSVERVALSING

MacBeth, de Schotse geschiedenis volgens de Engelsen

'Donder en bliksem; drie heksen.' De eerste woorden in Macbeth zetten de toon. Zelfs voor shakespeariaanse begrippen is deze tragedie bloedig en donker. Die is zo occult dat bijgelovige acteurs het woord 'Macbeth' op de bühne mijden en spreken over 'The Scottish Play'. William Shakespeare (1564-1616) schreef het ongelukswerk tijdens het koningschap van Jacobus I van Engeland en indachtig diens Schotse afkomst vertelde hij het levensverhaal van Mac Bethad, de 11de-eeuwse koning der Schotten.

Echter, dankzij Shakespeares vrijelijke omgang met de werkelijkheid is Macbeth de geschiedenis ingegaan als een moordlustige tiran, terwijl hij juist een goede koning schijnt te zijn geweest. Volgens de Schotse acteur Sean Connery heeft Shakespeare de wereld een gekleurd - lees: Engels - beeld van de Schotse geschiedenis gegeven, 'een geschiedenis vol tovenarij, nietsontziende ambitie en moordzucht'. Hij is niet de enige Schot die er zo over denkt. Bij de viering van Macbeths duizendste verjaardag, in 2005, diende Kamerlid Alex Johnstone zelfs een motie in om de naam van de vorst te zuiveren.

Zelfstandig of niet?

De Schotten gaan op 18 september naar de stembus om de eenvoudige vraag 'Zou Schotland een onafhankelijk land moeten zijn?' van een antwoord te voorzien. Vooralsnog ziet het ernaar uit dat de tegenstanders van onafhankelijkheid gaan winnen. Het liefst had de Schotse minister-president nog een derde optie, een middenweg, op het stemformulier zien staan: devo-max, ofwel: nog meer onafhankelijkheid voor Schotland, zoals het voeren van een eigen fiscaal beleid, maar geen eigen staat. De Britse remier David Cameron wilde het simpel houden met 'ja' of 'nee', en kreeg zijn zin. De Schotten hebben reeds een grote mate van zelfstandigheid. Net als Wales en Noord-Ierland heeft het sinds 1999 een eigen parlement, terwijl deze landsdelen ook sinds jaar en dag eigen nationale voetbalelftallen hebben. Bovendien koesteren de Schotten een eigen kerk en een eigen (continentaal) rechtssysteem. Tevens betalen ze met Schotse ponden, die evenveel waard zijn als de Britse, maar lang niet in alle Engelse winkels worden geaccepteerd.

2. HELDHAFTIGHEID

De laatste opstand van het Schotse koningshuis met Bonnie Prince Charlie

Het waait altijd op de hoogvlakte van Culloden. Er staan wat bosjes en monumenten, maar voor de rest heeft de wind vrij spel. Toeristen lopen rond, sommige luisteren door hun koptelefoons naar het relaas over de gebeurtenissen die hier op 16 april 1746 hebben plaatsgevonden. Op deze plek nabij Inverness, in het noorden van Schotland, kwam op die voorjaarsdag een einde aan de Jakobijnse opstand onder leiding van Charles Edward Louis John Casimir Sylvester Severino Maria Stuart (1720-1788), liefkozend Bonnie Prince Charlie genoemd.

In de maanden ervoor wist deze 25-jarige telg van de katholieke Stuart-dynastie tot Derby op te rukken. De Britse troon was al in zicht, ware het niet dat de beloofde Franse steun uitbleef. De troepen van koning George II wisten de troonpretendent terug te drijven en in het hoge noorden werd Bonnie gevangengezet door de Hertog van Cumberland. Met steun van de Hooglanders wist de rebellenleider te ontkomen om op te duiken in zijn geboortestad Rome, waar hij de rest van zijn leven zou drinken en rokkenjagen.

3. VOORUITGANG

De Schotse Verlichting en de onzichtbare hand van Adam Smith

De eerste decennia na de Unie met Engeland (1707)waren zwaar voor het verarmde Schotland, maar halverwege de 18de eeuw ontstond in Edinburgh een periode van intellectuele en wetenschappelijke bloei. De Schotse Verlichting was geboren. Een van de grote denkers was de moraalfilosoof Adam Smith (1723-1790), de vader van de moderne economie. Zijn pleidooi voor arbeidsdeling was essentieel voor de evolutie van Groot-Brittannië tot machinekamer van de wereld. Met Smiths onzichtbare hand wordt de zelfregulering van de vrije markt bedoeld. Die theorie spreekt nog steeds tot de verbeelding in neoliberale kringen.

Sterker, Margaret Thatcher had altijd een exemplaar van The Wealth of Nations in haar handtas. De advocatenzoon uit Kirkcaldy was echter geen neoliberaal of superkapitalist avant la lettre. Hij dacht dat marktwerking zou leiden tot een hoger consumptieniveau voor de gewone man en daardoor tot collectieve vooruitgang. Hiermee staat hij eigenlijk voor de sociaal-democratische traditie die het land eigen is.

Beeld Archief

4. IDENTITEIT

Dr Jekyll & Mr Hyde en de identiteitscrisis van de moderne Schot

The Strange Case of Dr Jekyll & Mr Hyde (gepubliceerd in 1886) mag zich dan wel afspelen in de Londense wijk Soho, bij het schrijven van zijn roman over deze gespleten persoonlijkheid moet Robert Louis Stevenson (1850-1894) hebben gedacht aan zijn geboortestad Edinburgh. De Schotse hoofdstad is net zo gespleten als Dr Jekyll, de keurige arts die in de nacht overvallen en moorden pleegt. In de schaduw van het kasteel ligt de Old Town, de groezelige oude stad met de Royal Mile en Grassmarket, waar vroeger de galgen stonden. Dit was van oudsher het domein van de armen. Aan de andere kant van het spoor en station Waverley ligt de elegante en overzichtelijke New Town, gebouwd aan het einde van de 18de eeuw voor de gegoede burgerij.

Edinburgh wordt gezien, zo beweerde de schrijver James Campbell eens, als een 'man met een onbestemd innerlijk, omhuld door een deftige buitenkant'. Met andere woorden: de Old Town is Schots, de New Town Brits. Stevensons roman gaat over goed en kwaad, maar kan met enige verbeelding ook worden gelezen als een allegorie over de moderne Schotse geschiedenis.

Omslag van Dr. Jekyll and Mr. Hyde Beeld Archief

5. SENTIMENT

De poëzie van Robert Burns, Schotlands troetelkind

Waar de Engelsen elk jaar vuurwerk afsteken op de sterfdag van de paapse opstandeling Guy Fawkes, daar herdenken de Schotten elk jaar hun lievelingsdichter Robert Burns (1759 - 1796) met een copieuze maaltijd op diens verjaardag, 25 januari. Tussen de gangen door - gevulde schapenmaag (haggis) met aardappel en koolraappuree, havermoutcrackers met kaas en whisky - reciteren de eetgasten dichtregels van de Schotse bard. Dat varieert van zijn culinaire lofzang op haggis ('Maag, pens, darm / Jij verdient een gedicht / Zo lang als mijn arm') tot het patriottische lied Parcel of Rogues ('Wij werden gekocht en verkocht voor Engels goud / Zulk een addergebroed in een natie').

Dat laatste is een verwijzing naar het smeergeld dat gepaard ging met de vorming van de Unie van 1707. Literatuurwetenschappers zijn er nog steeds niet over uit of de volksdichter daadwerkelijk voor onafhankelijkheid was. Sommige van zijn gedichten zijn juist voor de Unie, maar als belastinginspecteur moest hij trouw uitspreken aan de kroon. Beide kampen kunnen hem daardoor claimen. Met whisky in de hand.

6. AVONTURISME

De Schot als ontdekkingsreiziger pur sang: 'Dr Livingstone, I presume?'

Het Schotse kolonialisme was geen succes. Sterker, het noodlottige plan om een deel van Panama in te pikken leidde tot de eenwording met Engeland. Florissanter was de Schotse inbreng in het Britse wereldrijk, van Nova Scotia tot de Falklands, van Hongkong tot de Cameron Highlands.

De belangrijkste koloniale erfenis bevindt zich onder een boom nabij het Bangweulumeer in Zambia: daar ligt het hart begraven van de beroemde ontdekkingsreiziger David Livingstone (1813-1873). Diens leven stond in het teken van zijn expedities door Afrika, niet alleen om de wereld te ontdekken, in het bijzonder de bronnen van de Nijl, maar ook om deze als zendeling te verbeteren, geïnspireerd door Burns' dichtregels: 'Is er geen eerbied voor armoe in fatsoen/ vernederd en zonder moed/ hoe dat 't ook gaat/ een slaaf blijft een slaaf/ als we niets doen'.

Koppig was hij ook. In 1871 weigerde een ernstig verzwakte Livingstone het aanbod van de journalist Henry Stanley 'Dr Livingstone, naar ik mag aannemen?' om met hem terug te keren naar de bewoonde wereld. Anderhalf jaar later stierf Livingstonde.

Beeld Ben Giles

7. INNOVATIE

De uitvinders van antibiotica en ansichtkaarten, stoomhamers en regenjassen

In sommige achterbuurten van Glasgow is de levensverwachting lager dan in menig ontwikkelingsland. Een pijnlijke situatie voor een land waar onder meer penicilline, insuline en de MRI-scan zijn uitgevonden. De innoverende kracht der Schotten blijft niet beperkt tot medisch gebied. Uit dit koude en natte deel van het Verenigd Koninkrijk zijn ook de telefoon, de ansichtkaart, de stoomhamer, de dug-out en Dolly, het gekloonde schaap, afkomstig. En de regenjas natuurlijk.

Het relatief grote aantal uitvindingen, zelfs in de periode voor de Unie, is iets waar de Schotten trots op zijn. Er zijn boeken over geschreven, er is een tentoonstelling in de centrale bibliotheek van Edinburgh en de bijdragen aan de moderne wereld duiken steevast op in toespraken van Alex Salmond, de minister-president van Schotland, en andere nationalisten. Salmond haalde eerder dit jaar de stelling van de Amerikaanse historicus Arthur Herman (1956) aan: dat de Schotten in wezen de moderne wereld hebben uitgevonden. 'En natuurlijk zijn we', aldus Salmond, 'te bescheiden om dit zelf te claimen.'

8. CHARME

'The name is Bond, James Bond', de Schotse charme van Sean Connery

De bekendste inwoner van het Schotse bergdorpje Glencoe heeft nooit bestaan. Zijn naam was Bond, Andrew Bond. De vader van James was door schrijver Ian Fleming voorzien van de geboortedatum 11 november 1921.

Deze Schotse achtergrond van geheim agent 007 dook pas op in de roman You Only Live Twice. Fleming was op het idee gekomen door Sean Connerys spel in de verfilming van Dr No. De acteur zette Bond neer als sexy, charmant en humoristisch, al droeg de vroeg kalende Connery een toupet. De Connery-Bonds worden nog steeds beschouwd als de beste.

Saillant detail is dat het Bond-personage lijkt te zijn gebaseerd op de Schotse commando Lord Lovat, een oorlogsheld die door Winston Churchill werd omschreven als 'de aardigste man die ooit een schip tot zinken heeft gebracht of een keel heeft doorgesneden'. Connery zou een van de bekendste voorvechters worden van de Schotse onafhankelijkheid. Hij schreef zelfs een boek over zijn vaderlandsliefde, Being a Scot.

9. VERVAL

De teloorgang van Schotland industrieland, verbeeld door de film 'Trainspotting'

Als de Schotten kiezen voor zelfstandigheid, hebben ze met Edinburgh, waar overigens jaarlijks minder regen valt dan in De Bilt, meteen een van de mooiste hoofdsteden van Europa. Athene van het Noorden, zo luidt de bijnaam dankzij de 'Griekse' gebouwen op Calton Hill.

Aan de schaduwzijde van deze heuvel ligt, in de verte, Leith. Deze havenbuurt staat bekend als geboorteplek van de schrijver Irvine Welsh (1958) en als decor van diens autobiografische Trainspotting. Dit tragikomische, verfilmde boek gaat over de teloorgang van deze arbeidersbuurt sinds de jaren zestig, een ontwikkeling die gepaard ging met kruimeldiefstal, lijmsnuiverij en heroïnegebruik. Het verval bracht een identiteitscrisis met zich mee. Zijn we Brits? Schots? Hoofdpersoon Renton weet het niet: 'Ah've never felt British, because ah'm not. It's ugly and artificial. Ah've never really felt Scottish either, though. Scotland the brave, ma arse, Scotland the shitein cunt.' Hierdoor is Trainspotting geen pleidooi voor onafhankelijkheid, maar Welsh was wel een van de schrijvers die in 2004 de Declaration of Calton Hill voor een Schotse republiek steunde.

10. AMBITIE

Succesvolle Schotse voetbaltrainers en politici in Engeland

Zelfs in vissersboten staken ze de Noordzee over, de Aberdeen-supporters die in mei 1983 de finale van de Europa Cup 2 van hun club tegen het Real Madrid van toenmalig coach Alfredo di Stefano wilde bijwonen. Ze werden beloond. De kleine club uit de Schotse oliestad won.

Het was de eerste trofee voor Alex Ferguson, die in de jaren daarna bij Manchester United de succesvolste manager uit de Britse voetbalgeschiedenis zou worden. Het past in een traditie: de beste managers uit het Engelse voetbal zijn van oudsher Schotten: Matt Busby, Jock Stein, Bill Shankly en Kenny Dalglish. Dat ze allemaal uit de keiharde (voetbal)cultuur van Glasgow komen, is een veelgegeven verklaring, maar de Schotse ex-manager George Graham trok het breder. 'We willen altijd bewijzen dat we de beste zijn, zeker wanneer we in Engeland werken.'

Het fenomeen overachieving Jocks is van toepassing op andere gebieden, van de politiek tot de culinaire wereld. De aanwezigheid van de Schotten is zelfs zo nadrukkelijk dat Jeremy Paxman in 2005 half spottend zei dat Engeland werd geregeerd door de Schotse Raj, een groep invloedrijke Schotse Labourpolitici.

11. EXCENTRICITEIT

Bijzondere kunstuitingen als 'De dansende dominee' en 'De zingende butler

Elegant danst hij over het ijs van Duddingston, dominee Robert Walker van Edinburghs Canongate-kerk. Zijn rechterarm op de borst, zijn rechtervoet in de lucht en een hoed op zijn hoofd. Het schilderij van Henry Raeburn uit 1784, is de Nachtwacht van de Schotse schilderkunst. De kracht zit hem in de tegenstelling tussen de vreugde van Walker en de uitbundig grauwe wolkenlucht op de achtergrond.

Hetzelfde geldt voor het beroemdste moderne schilderij van Schotland. Op The Singing Butler, gemaakt in 1992 door voormalig mijnwerker Jack Vettriano, danst een Edwardiaans stel op het strand tijdens een zwaarbewolkte dag. De twee worden droog gehouden door een butler en een huishoudster, die met hun paraplu's vechten tegen de wind. Het strand lijkt zo glad te zijn als ijs. Zoals de titel reeds suggereert, staat niet het danspaar centraal, de upper class, maar de trouwe, sober geklede butler. Net als de dominee tovert de butler een lach op het gelaat van eenieder die het schilderij bekijkt .

De dansende dominee van Henry Raeburn Beeld Archief

12. MODERNE EXPANSIE

De invloed van Schotse musici op de Britse popmuziek

De chemie tussen Schotland en Engeland is waarneembaar in de popmuziek. Er zijn veel voorbeelden van Schotse musici die de leidende rol zouden vervullen in Britse bands: Midge Ure in Ultravox, Jimmy Sommerville in Bronski Beat, Annie Lennox in Eurythmics en Fish in Marillion.

Van alle beroemde stadionbands zijn alleen de new wavers van de Simple Minds puur Schots. De hedendaagse Schotse pop heeft eerder een hip, intellectueel en internationaal karakter.

Het beste voorbeeld daarvan is Franz Ferdinand, de band die zijn naam ontleent aan de vermoorde aartshertog van Oostenrijk en die wordt geleid door Alex Kapranos (1972), zoon van een Griekse vader en een Engelse moeder. Zijn stem is die van het nieuwe, zelfbewuste Schotland. Dertig jaar geleden zong Jim Kerr 'Don't you forget about me', nu zingt Kapranos: 'We'll part as happy strangers / from a long friendship / That grew from / Such a love'. Het gaat over liefde, maar kan voor hetzelfde geld betrekking hebben op de verhouding tussen Engeland en Schotland.

13. NATUUR

Hoe de Schotse natuur model is gaan staan voor geheimzinnigheid

Twee mannen zitten in de trein naar Schotland. De een vraagt wat de inhoud van een bepaald pakje is. 'Een MacGuffin', zegt de een, 'een apparaat om leeuwen te vangen in de Schotse Hooglanden.' De ander, verbaasd: 'Er zijn helemaal geen leeuwen in de Hooglanden.'

'Dan is het toch geen MacGuffin', antwoordt de eigenaar van het pakje.

Zo legde Alfred Hitchock (1899-1980) de 'MacGuffin' uit, een element uit een film dat de plot vaart geeft en stuurt, maar verder obscuur blijft. De cineast gebruikte dit middel in zijn 'Schotse' film, The 39 Steps. In deze film, gebaseerd op het boek van de Schotse schrijver John Buchan, trekt de spion Richard Hannay, ten onrechte verdacht van een moord, naar de Hooglanden, niet alleen als vlucht maar ook om een Duitse spion onschadelijk te maken. Pas wanneer de spion de trein op de Forth Bridge heeft verlaten, komt de film op gang. Er volgt een tocht door een tijdloos en wonderschoon landschap met heuvels, dikke wouden, snelstromende beekjes en zonderlinge figuren. In de optiek van de Hollywoodfilmindustrie staat de Schotse natuur sindsdien voor pracht en geheimzinnigheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden