De scherpe punten zijn eraf

Het is gedaan met de linkse zegetocht van de SP, althans in de peilingen; het loopt, een jaar na Jan, niet meer zo lekker als het liep....

De grootste anti-roker van het Binnenhof is plots weer aan de sigaret geklonken. Jarenlang was Harry (‘Roken Is Slecht’) Van Bommel nicotinevrij. Nu steekt de SP’er er plots nog eentje op. Heeft niets met slechte peilingen te maken, bezweert hij.

Maar toch.

Superontspannen zijn de SP’ers niet meer. Het loopt niet zo lekker met de Partij. Het is gedaan met de linkse zegetocht – van 2 naar 5, 9 en hup 25 Kamerzetels. Geen reden tot paniek, roepen de socialisten in koor. Maar de teleurstelling is zichtbaar. Voor het eerst sinds lange tijd wordt lichtelijk gemokt.

‘Nederland wil minder Brussel’, wat is dat voor leus? Medebedenker Jan Marijnissen geeft publiekelijk toe dat de ChristenUnie tijdens de Europese verkiezingen duidelijker was. ‘Samenwerking: ja. Superstaat: nee.’ Bij de burger voor de buis kwam de briesende Agnes Kant ook al niet fijn over tijdens het grote nachtelijke fractieleidersdebat na de verkiezingen. ‘Ik heb beloofd dat nóóit meer zo te doen’, zegt ze zelf.

Zo, dat is eruit. Nu weer aan het werk, is de boodschap. Oké, de Europese verkiezingen vielen tegen. De SP, voorheen het verzet tegen het internationale establishment, blijft steken op twee zetels. De PVV komt uit het niets op vier. Pijnlijker nog, de socialisten hebben niet kunnen profiteren van de dikke halvering van aartsvijand de PvdA (van 7 naar 3 zetels).

Ho even, je kunt volgens de SP-partijleiding de Europese verkiezingen niet één op één vergelijken met de Nederlandse.

Maar ook in de peilingen voor de landelijke verkiezingen staat de SP consequent op dik tien zetels verlies. Ook de vaste aanhang is licht geslonken. Het ledenaantal van de Socialistische Partij is sinds kort onder de magische grens van 50 duizend gekomen.

‘We moeten in deze postmodernistische tijd op zoek naar nieuwe maatschappelijke verbindingen’, is de oplossing van campagneleider Hans van Heijningen. ‘Pas over tien jaar weten we of het project SP is geslaagd.’ Marijnissen: ‘Wij weten wel hoe het moet!’

Een zoektocht langs de paradepaardjes van de Socialistische Partij.

Buurten in de buurt
Riet de Wit, SP-wethouder in Heerlen, komt al veertig jaar in de oude mijnwerkersbuurten. ‘Maar er is iets veranderd.’ Vochten de bewoners vroeger gezamenlijk tegen de woningbouwcorporaties voor renovatie. ‘Het grootste probleem is nu asociaal gedrag naar elkaar. De sterke arbeiderswijken zijn veranderd in zwakke buurten. Er is jarenlang te weinig geïnvesteerd in sociale cohesie.’

Dan de krimp. De werkloosheid in de stad is groot, hoog opgeleide jongeren verlaten de regio. Niet voor niets kwam PvdA-minister Eberhard van der Laan (Wonen en Wijken) ‘tamelijk depressief’ terug van een werkbezoek aan Heerlen. De Wit: ‘Oud-mijnwerkers hebben hier al 35 jaar nauwelijks een toekomstperspectief, hoe moet het dan met hun kinderen?’

Nee, een simpele lossing heeft De Wit ook niet. ‘Werk en scholing.’ Maar dat heb je niet één, twee, drie geregeld.

Het idee ‘buurten in de buurt’ is wel simpel. De SP’er moet, met het gratis partijblad de ZO-krant onder de arm, de buurten in. De deuren langs, luisteren naar problemen en de socialistische boodschap uitdragen.

Maar de oude arbeidersbuurten zijn veranderd. ‘Jaren heeft de overheid de burger aangesproken als consument en dat heeft egoïsme in de hand gewerkt’, zegt SP-Kamerlid en partij-ideoloog Ronald van Raak.

Natuurlijk, de socialisten willen dat de overheid sociale samenhang in die wijken brengt. Méér kleine politieposten, maatschappelijke instellingen, enzovoorts. ‘Maar de SP wil ook dat de bewoners zélf wat doen.’ Onlangs nog, memoreert hij, hebben bewoners in Sittard-Geleen samen met de SP rotzooi in de wijk opgeruimd.

Solidariteit moet je organiseren, geloven de socialisten. ‘Dat is een moeilijk verhaal, maar als het lukt heb je ook wat’, wil Van Raak er maar mee zeggen.

De SP blijft van de straat, zegt de SP. Al zijn ‘de individuen’ moeilijker te binden. Misschien zijn de arbeiders wel op. Vroeger, herinnert Marijnissen zich, had hij in ‘no time’ een demonstratie op touw gezet. ‘Als de woningbouwcorporaties weer een potje maakten van het onderhoud.’ Nu is dat wel anders. ‘Misschien zijn we wel aan ons eigen succes ten onder gegaan, doen de corporaties het beter’, grapt hij.

De partijvoorzitter wil het allemaal te negatief zien. Een paar jaar geleden stonden nog zo’n vierhonderdduizend mensen te demonstreren tegen bezuinigingen in sociale zekerheid en zorg.

Wat Wilders wil
‘De Wilders-sharia’, zegt fractieleider Kant. ‘Het schieten van hooligans in de knieschijf, zoals hij wil, valt onder lijfstraffen.’ Kamerlid Van Bommel: ‘Je zult ons nooit horen spreken over Marokkaans tuig. Wij generaliseren niet.’

De SP wil niet regeren met de PVV. ‘We worden vaak onterecht op één hoop gegooid met de PVV’, zegt Diederik Olders, medewerker van het wetenschappelijk bureau van de SP. Van Raak: ‘We moeten Wilders overal waar het kan bestrijden.’ Sinds februari 2008 gaan de socialisten de deuren langs om uit te leggen ‘wat Wilders wil’.

Maar dan sta je in een Rotterdamse wijk, vertelt Olders. Waar een vrouw vertelt dat ze geen ijsje voor haar dochter durft te kopen, omdat er Marokkaanse jongens voor de winkel hangen. ‘Die vrouw heeft een reëel probleem, ze voelt zich onveilig’. ‘Alleen haar oplossing, buitenlanders eruit, is niet de mijne.’

Integratie is volgens Van Raak sociaal-economisch. ‘Scholen en werk. Dat is geen makkelijk verhaal, maar wel het enige.’ De SP wees in de jaren tachtig al op het gevaar ‘tweederangsburgers’ in de brochure Gastarbeid en Kapitaal. Daarin pleitte de partij voor inburgering, en spreiding van allochtonen. Gastarbeiders moesten na een aantal jaar kiezen: of de Nederlandse nationaliteit aannemen, of terug naar het land van herkomst met 75 duizend gulden om weer een bestaan op te bouwen.

‘We werden verketterd, onder andere door de PvdA. Daarmee werd het onderwerp taboe voor links en is het in rechtse handen beland.’ Nog steeds is de SP tégen witte wijken en zwarte scholen, en voor inburgering. ‘Maar we blijven voor integratie. Als Wilders zijn zin krijgt, wordt het hier een naar land. Hij werkt tweedeling in de hand.’

De deuren langs gaan en uitleggen helpt, zegt Olders. ‘Veel mensen weten niet dat Wilders sociaal-economisch weinig wil, ze eigenlijk niet helpt.’ Toch lijkt die uitlegmethode niet aan te slaan. Slechts 36,5 procent van de kiezers die in 2006 op de SP stemden, kwam opdagen bij de Europese verkiezingen. Van hen stemde bijna 22 procent op de PVV. Olders: ‘Het is moeilijk om bij 600 duizend Rotterdammers over de vloer te komen. Maar we blijven stug volhouden.’

De protestpartij
GroenLinkser Kees Vendrik legde afgelopen woensdag tijdens een Kamerdebat de vinger op de zere plek. Hoe kan het, vroeg hij zich af, dat een SP-wethouder uit Schiedam voor de kilometerheffing is? Terwijl de partij landelijk tegen ‘de filebelasting’ ageert?

De wethouder uit Schiedam is inmiddels uit de partij gestapt, en gaat met vier raadsleden onafhankelijk verder. Hij verwijt de partijtop te veel actie te voeren, en te weinig bestuursverantwoordelijkheid te willen nemen. Het afdelingsbestuur zegt echter dat de kwestie om de afdrachtregeling zou gaan. ‘Nu zij onder eigen vlag verder gaan, steken de betreffende fractieleden en wethouder al het geld in hun eigen zak.’

Incident of niet, de SP worstelt met de combinatie actievoeren en besturen. ‘Protestpartij? Wacht even?’, zegt fractieleider Kant. ‘Ja, protesten tegen dit kabinet, maar we komen ook met alternatieven.’ Geregeld wordt journalisten erop gewezen dat de SP in meer dan twintig gemeentebesturen prima functioneert.

De SP past steeds beter in het parlementaire systeem, zegt Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen en SP-watcher. De socialisten veranderden hun anti-NAVO-standpunt. Ze zijn nu voor ceremonieel koningschap. Ze traden onlangs toe tot ‘de commissie-stiekem’, waarin de Kamer vertrouwelijk wordt geïnformeerd over inlichtingendiensten. Ook leveren ze voor het eerst een voorzitter voor een parlementaire onderzoekscommissie.

‘De scherpe punten zijn eraf.’ Zo was het de PVV die de proteststem tegen het zittende kabinet kreeg, en niet de SP. ‘We hadden een serieuze boodschap, die is niet aangeslagen’, zegt campagneleider Van Heijningen. ‘We zijn veel minder de protestpartij die we waren’, aldus Jessica van Ruitenburg, nummer 6 op de Europese kandidatenlijst. ‘We moeten harder werken dan we al deden. Actievoeren en hulpdiensten instellen.’

De strijd tegen neoliberalisme
Zomaar een debat in zomaar een zaal. Er werd geageerd tegen de bonussen en er moest regulering van de financiële markt komen. Aha, dacht Voerman, de SP is aan het woord. ‘Maar nee, het was de VVD die dat stond te verkondigen.’ Een paar jaar terug had een liberaal dat soort ‘radicale’ standpunten nooit durven te verkondigen.

Maar tegenwoordig neemt iedere liberaal het woord neoliberalisme schamper in de mond. Het is opvallend volgens Voerman dat de SP niet van de kredietcrisis profiteert.

De socialisten zijn weinig in beeld als grootste oppositiepartij. ‘Dat moet beter’, zegt voorzitter Marijnissen. Het begrip ‘vechten voor de publieke zaak is geërodeerd’ volgens campagneleider Van Heijningen. ‘Onze centrale boodschap is staatszekerheid.’ Maar hij moet toegeven dat dit ook niet lekker bekt.

Acties heten tegenwoordig campagnes bij de SP, en aan campagnes geen gebrek. ‘Wij gaan de strijd aan’, zegt Marijnissen. Tégen de voorgenomen plannen van het kabinet om de AOW-leeftijd te verlagen naar 65 jaar ‘onder het mom van de kredietcrisis’. ‘Er worden spookverhalen verteld.’

Hoe dan, Jan?
Vraag het honderd mensen wie de vleesgeworden SP’er is en het antwoord is Jan, zegt Van Heijningen. Vorig jaar droeg Marijnissen het fractievoorzitterschap over aan Agnes Kant. En die moet nog wat groeien, zegt iedereen, ook Kant en Marijnissen. Hij: ‘Ik vind het echt geweldig dat iedereen in de fractie haar de kans geeft in haar nieuwe rol te groeien.’

Jan (nog partijvoorzitter en Kamerlid) is nooit ver weg. Ook als hij niet in de plenaire zaal zit als Kant debatteert. Geregeld citeert ze dan uit het werk (boeken als Hoe dan, Jan?) van de oud-fractieleider. ‘Zoals Jan Marijnissen in de jaren negentig over het neoliberalisme schreef’... ‘zijn voorspellingen zijn uitgekomen’.

Voerman: ‘Het is een lastige klus voor Kant.’ Kamerlid Van Bommel ‘We staan met de fractie als één man achter Agnes. Maar ze staat wel voor een schier onmogelijke taak: Jan opvolgen.’

Volgens Voerman staat Marijnissen voor de anti-gevestigde orde. Niet voor niets verscheen hij afgelopen week weer op tv als oud-lasser, ex-worstenmaker en tussen de buschauffeurs. Kant heeft gestudeerd en is waarschijnlijk geen bankwerker geweest, merkte hij op in het programma Knevel en Van den Brink. Tja, en een arbeider heeft in de politiek als voordeel ‘dat hij de taal van de straat spreekt’.

Maar de partij zakte ook al in de peilingen voordat Kant aantrad. De kiezer is teleurgesteld dat de SP niet mee is gaan regeren. Maar ook worstelen de socialisten juist met meer bestuursverantwoordelijkheid. Het maakt ze ‘een gewone’ partij, zoals Voerman zegt. ‘Onderdeel van het parlementaire systeem’. De proteststem lijkt bij Wilders te zijn beland. Marijnissen reageert laconiek: ‘Je bent hot or not’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden