De scherpe pen van Jacob Geel

De classicus en bibliothecaris van de Leidse universiteit Jacob Geel (1789-1862) stak in geleerde genootschappen de draak met zijn burgerlijke tijdgenoten.

De Nederlands literatuur heeft meer vergeten dan gelezen klassieken. Jacob Geel is zo'n klassieke auteur, maar wie leest Gesprek op de Drachenfels nog, die lichtvoetige bergbeklimming alias vertoog over de Romantiek? En wie kent Onderzoek en phantasie, essays over wat tijdloos is en wat niet, en hoe je erover moet praten?


Het is ook wel erg ver weg allemaal. Jacob Geel, de schrijver ervan, leefde van 1789 tot 1862, een periode uit de Nederlandse literatuur waarin de meesterwerken niet aan de bomen groeiden. Bovendien woonde en werkte hij in Leiden, in die tijd een straatarm universiteitsstadje, door Klikspaan niet onaardig getypeerd als een dorp vol duimpjesdraaiers. 'Lijdzaam gaapt men de verzakking aan en laat de stad wegrotten als weleer het lijk van de misdadiger buiten de Morspoort.'


Geel was bibliothecaris van de Leidse universiteit. De universiteit kende nog steeds grote geleerden, de oriëntalist Hamaker, de classicus Bake, de archeoloog Reuvens, maar wie van hen gehoord heeft, mag thee met elkaar gaan drinken. Er waren niet veel studenten (zo tussen de 400 en 700) en weinig professoren (ongeveer 20). Het budget van de universiteit overschreed de twee ton niet, op een onderwijsbegroting van een half miljoen. Overzichtelijke tijden.


Toch was het land net in rep en roer geweest, het had de Franse overheersing gekend, de vestiging van het Koninkrijk, de (korte) samenvoeging met België. En het was verwikkeld in een ware strijd tussen behoud en modernisering, in de politiek uitgevochten tussen conservatieven en liberalen, in de cultuur tussen Empire en Biedermeier, tussen wie omkeek naar het classicisme of de Romantiek omarmde. Van die Romantiek was het achterlijke Leiden nu juist een voorhoede. Dat kwam door de studenten en Geel moest er niets van hebben.


Geel was Amsterdammer, zoon van een kostschoolhouder, maar zo begaafd dat hij ondanks die nederige afkomst in staat gesteld werd te studeren aan wat het Athenaeum Illustre heette, de Illustere School van Amsterdam. Na twaalf jaar gouverneur geweest te zijn van de zonen van Baron van Dedel, werd hij in 1822 in Leiden benoemd, eerst tot onderbibliothecaris, vanaf 1833 tot eerste bibliothecaris. Intussen had hij naam gemaakt als geleerde. Geel was een groot classicus en eentje die gewoon Nederlands bleef schrijven.


Ooit werd hij niet onaardig getypeerd als 'een man van de wereld, in het bezit van een prettig evenwicht in gevoel voor eigenwaarde en de prestaties van anderen, een evenwicht dat hij ook bewaarde tussen distantie en betrokkenheid. Hij was een ironicus, maar niet uit gebrek aan talent en hij had een hartverwarmende hekel aan humbug'. Aan zijn collega van de Koninklijke Bibliotheek die weer eens gewichtig deed schreef hij: 'Van onnodige omslag en winderige formaliteiten ben ik een geslagen vijand en ik steek er de gek mee.'


Geel stak graag de gek met iets. Dat maakt hem een uitzondering onder de auteurs van zijn generatie en dat geeft zijn stijl ook de leesbaarheid die bij een klassiek auteur hoort. Als hij vermeldt dat een Leids avondje van de Hollandsche Maatschappij van Fraaije Kunsten en Wetenschappen soms twee sprekers kende, zegt hij: 'de tweede na de eerste'. De lezer weet: er heerst orde op die avondjes, en stierlijke verveling. 'Dan stroomt er een groot getal toehoorders heen, of uit nieuwsgierigheid, of uit welwillendheid, of uit gewoonte, of uit gebrek aan ander tijdverdrijf. Wanneer deze vier drijfveren allen tegelijk werken, dan is er geen plaats.'


Er zit iets van Multatuli in de stijl van Geel, iets wat hem zinnen ingeeft als: 'Te Zürich brachten wij drie dagen met de edele en geleerde O. en zijn vrienden door. Hij woonde, met gezin en professoraat, op een tweede verdieping.' Hij hanteerde het begrip 'enkele reis haast' en kende naast de fijne stijl en de slappe stijl ook 'de stijl met een scheve bek'. Er zit een hilarisch essay in over 'de plichten van de toehoorder', over houding, gelaatsuitdrukking enz. bij een lezing om de spreker aan te moedigen dan wel subtiel af te raden nog een keer het katheder te betreden.


Vrijwel alle stukken in Onderzoek en phantasie zijn lezingen voor een of ander geleerd genootschap, maar dat weerhield Geel er niet van andere redenaars onbarmhartig te parodiëren. Zelf lid van menig genootschap, was hij tevens de grootste criticus ervan. Hij noemde ze 'uitgebrande kraters', 'ze zijn fysiek nuttig', snierde hij naar de sociale functie ervan, 'ze leren klimmen'.


De grootste klimmer en bête noire in het hele boek is Nicolaas Beets, een jonge upstart, als student al een groot succes met modeopvattingen die Geel verafschuwde. Beets was 'romanticus' en dol op spoken en duisterheid, de kinderziel en bijgeloof. Geel was een man van de Verlichting en liet zich de wetenschap niet afnemen ten behoeve van een modegril en gezellig griezelen. In zijn geestige verweer maakt hij van Beets een oude man en laat hem gedurende het stuk steeds ouder worden, van 'oude paai' tot betovergrootvader.


Zo is het hele boek, licht, geestig, polemisch, ironisch. Je zou het een 'burgerspiegel' kunnen noemen, met voorbeelden hoe te reizen, hoe een goed gesprek te voeren, hoe gevoel en rede te combineren. Steeds komt hij uit bij een subtiel evenwicht, dat in het midden laat waar zijn eigen positie precies is. De editie ervan, door Willem van den Berg met hulp van Piet Gerbrandy, is helemaal in de geest van Geel: gedegen geleerdheid gecombineerd met goede smaak. In twee deeltjes die de oorspronkelijke uitgave imiteren, een deel tekstfacsimile, een deel commentaar, hebben we nu weer een klassieker teruggekregen, een fraai gem, opgegraven in eigen tuin.


Jacob Geel, Onderzoek en phantasie.

Facsimile en commentaar door Willem van den Berg en Piet Gerbrandy.


Verloren; 330+380 pagina's; € 49,-.


ISBN 978 90 8704 267 7.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden