De schaduw van het kwaad

Een foto van de begrafenis van twee Palestijnse kinderen en hun vader van de Zweed Paul Hansen is vrijdag uitgeroepen tot World Press Photo 2012. Een emotionele foto, stelt Arno Haijtema, fotocriticus bij de Volkskrant, maar hij had misschien toch een andere keuze gemaakt.

Het was treurig en verschrikkelijk', vertelt de Zweedse fotograaf Paul Hansen over de dag waarop hij in Gaza Stad de foto maakte die vrijdag werd uitgeroepen tot World Press Photo 2012. 'Ik voel me geen winnaar. De foto heeft gewonnen. Een wezenlijk verschil.' Hansen fotografeerde op 20 november vorig jaar de begrafenis van twee Palestijnse kinderen en hun vader, die omkwamen bij een raketaanval door Israëliërs. Een foto die de toeschouwer op drie niveaus raakt, stelde de juryvoorzitter Santiago Lyon bij de bekendmaking in Amsterdam: 'In het hoofd, in het hart en in de maag.'


Hansens foto van de rouwende, woedende Palestijnse mannen in de steeg stemt tot nadenken, roept sterke emoties op, shockeert, en heeft bovendien door zijn prachtige belichting de kwaliteit van een filmstill. Al die elementen tillen hem uit boven de talrijke gewelddadige beelden die, jaar in jaar uit, uit de Arabische wereld door de massamedia worden verspreid. 'Ik was met een paar Noorse artsen in Gaza', vertelt Hansen (48). 'Zij waren aan het bediscussiëren hoe ze de bewusteloze moeder als ze bijkwam in de intensive care moesten vertellen dat ze bij de raketaanval niet alleen haar huis, maar ook haar man en zoontjes was kwijtgeraakt. Dat, en de begrafenis veroorzaakten bij mij een emotionele whiplash.'


'Toen ik rond 2001 voor mijn krant, de Zweedse Dagens Nyheter ging werken, was net de tweede Intifada begonnen - de opstand van de Palestijnen tegen de Israëlische bezetting. En ik zag al die foto's van de persbureaus van anonieme slachtoffers', vervolgt Hansen. ' Ik maakte toen nog voornamelijk portretten en kleine fotoreportages in Zweden, maar bedacht: ik wil weten wie die mensen in het Midden-Oosten zijn, wat ze overkomt en waarom. Sindsdien heb ik er vaak gefotografeerd.'


Hansens foto uit Gaza was een van de 103 duizend bij World Press Photo ingezonden beelden, waar het geweld in Syrië een van de hoofdthema's vormde. Een van de opmerkelijkste daaronder is de met een tweede prijs in de nieuwscategorie bekroonde foto van de Turk Emin Özmen. De foto onthult hoe opstandelingen een vermoede regeringsinformant martelen. Zijn vastgebonden voeten worden hooggehouden door twee mannen, van wie er een nonchalant een sigaret in de mond heeft. Van de man die zijn slachtoffer mishandelt, is alleen de schaduw op een muur te zien, zijn geheven arm en de zweep waarmee hij op de voetzolen slaat.


Marteling

De foto toont een onderwerp - marteling - dat zelden in de openbaarheid wordt gebracht, en doet dat met theatrale zeggingskracht. In technisch opzicht (een ondergeschikt, maar bij de beoordeling beslist meetellend criterium) is hij ondergeschikt aan Hansens foto. De foto werd overigens door Özmens opdrachtgever niet gepubliceerd.


In de traditie van World Press Photo is Hansens foto van de dode kinderen vol empathie, maar ook ongekend hard en onverbloemd. Wie de rij met winnaars van World Press Photo sinds 1955 bekijkt, komt in 2001 de foto tegen van de Deense fotograaf Eric Refner, die het afleggen vastlegde van een Afghaans kind dat was gestorven in een Pakistaans vluchtelingenkamp. In 1984 werd de foto bekroond van de Indiër Pablo Barthelomew, die het ontzielde lichaam toonde van een kind dat omkwam bij de giframp in Bhopal.


Behalve voor talrijke foto's die expliciet de gevolgen van oorlogsgeweld tonen, had de jury ook oog voor hoopgevende en vrolijk stemmende beelden. Zo werden foto's van de, veelvuldig voor de Volkskrant fotograferende, Vlaming Stephan Vanfleteren met een eerste prijs bekroond. Hij maakte op een hospitaalschip in de haven van de Guinese hoofdstad Conakry zwart-witportretten van bewoners met vaak verschrikkelijke, zichtbare aandoeningen. Desondanks zet Vanfleteren hen neer als krachtige en waardige individuen.


Ook bijzonder is de eerste prijs bij de sportreportages van de Deen Jan Grarup - veelvuldig onderscheiden in eerdere edities - die basketballende vrouwen fotografeerde in een zwaarbewaakt stadion in de Somalische hoofdstad Mogadishu. Vrouwen mogen in het streng islamitische land niet aan sport doen en riskeren hun leven als ze het verbod tarten. Daarom spelen deze vrouwen in het ommuurde stadion. Voor ze naar huis gaan, sluieren zij zich en bedekken hun lichaam volgens de geldende voorschriften.


------

De voorzitter van de jury van World Press Photo was de Amerikaan Santiago Lyon, directeur van Associated Press. De onbezoldigde jury beoordeelde in Amsterdam in twee weken ruim 103 duizend foto's en bekroonde in negen categorieën 54 fotografen uit 32 landen. In april opent de jaarlijkse tentoonstelling van World Press Photo in Amsterdam. De expositie gaat de wereld rond en trekt jaarlijks zo'n 3 tot 4 miljoen bezoekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden