100 jaar VolkskrantAflevering 1

De Russen: dat waren de booswichten in januari 1940

De Volkskrant wordt dit jaar 100. In aanloop naar het jubileum blikken we in een serie terug: hoe ging de krant de afgelopen honderd jaar om met het nieuws dat zich voordeed? Vandaag aflevering 1: januari 1940.

Dode Russische soldaten liggen lang de weg in Finland ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Beeld Corbis via Getty Images
Dode Russische soldaten liggen lang de weg in Finland ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.Beeld Corbis via Getty Images

De krant lezen, deed je niet voor de lol in januari 1940 – de 21ste jaargang van de Volkskrant, ‘dagblad voor het katholieke volk van Nederland’. De opmakers gingen frivoliteit consequent uit de weg. De kolommen ogen als een futloos breiwerk waarin nieuwsfeiten over de Tweede Wereldoorlog naadloos overgaan in gemengde berichten uit de rooms-katholieke zuil, binnenbrandjes met fatale afloop, aankondigingen van feestavonden, mededelingen van de burgerlijke stand en verslagen van raads- en andere vergaderingen.

Tussen alle nevengeschikte berichten domineerde eind januari 1940 één thema: de Fins-Russische Winteroorlog (die al gaande was sinds november 1939). Uiteindelijk zou het Rode Leger die (veroverings-) oorlog winnen, maar eind januari 1940 zag het daar nog niet naar uit. Dag na dag berichtte de Volkskrant, op gezag van buitenlandse persbureaus en het Finse opperbevel, over Russische aanvallen die waren afgeslagen en over Finse onverschrokkenheid.

De Volkskrant van 29 januari 1940. Beeld
De Volkskrant van 29 januari 1940.

Waar de redactie met betrekking tot nazi-Duitsland nog neutraal probeerde te zijn, had ze van die aanvechting geen last als het om de Sovjet-Unie ging. ‘Volgens de laatste berichten zijn de Russische aanvallen opnieuw tegen de stenen muur van de Finse verdediging te pletter gelopen’, schreef ze – alsof ze verslag deed van een enerverende voetbalwedstrijd. ‘Het aantal doden en gewonden, die de Russen op het met sneeuw bedekte slagveld achterlieten, loopt in de duizenden.’

De Finse held Simo Häyhä

Helden waren er uitsluitend aan Finse zijde: zoals vlieger Jorma Sarvanto, die in amper vier minuten tijd zes vijandelijke vliegtuigen vernietigde. Of scherpschutter Simo Häyhä, die 542 Russen zou hebben omgelegd – een record dat tot op de dag van heden niet is gebroken. De Volkskrant werkte vlijtig aan de hagiografie van de Finse opperbevelhebber Carl Gustav Mannerheim – die in eigen land (nog steeds) ‘de winterkoning’ wordt genoemd.

De rooms-katholieke identiteit van de Volkskrant klonk helder door in een curieus commentaar op een artikel dat eerder in het sociaal-democratische dagblad Het Volk had gestaan. Hierin figureerden enkele buitenlandse vrijwilligers in het Finse leger die tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) aan de zijde van de Republikeinse regering – dus tégen Francisco Franco – hadden gevochten. De (anonieme) commentator vraagt zich af hoe betrouwbaar die vrijwilligers kunnen zijn als zij ‘in Spanje de ‘vrijheid’ en ‘democratie’ wilden vestigen op de ruïnes van 22 duizend kerken, op de lichamen van 20 duizend vermoorde priesters en enige honderdduizenden weerloze burgers. Het Finse volk, dat een eerlijke strijd voert voor een eerlijke zaak, kan dergelijke, met bloedbevlekte medeplichtigen aan een onmetelijke misdaad, missen.’

Dat Franco een bloedige dictatuur had gevestigd met steun van het fascistische Italië en nazi-Duitsland werd hem op dat moment kennelijk nog niet aangerekend. Als bestrijder van een regering die door communisten werd gesteund, genoot hij in 1940 nog het voordeel van de twijfel. Hij belichaamde een kleiner kwaad dan het communisme, dat werd geassocieerd met tsarenmoord, hongersnood, zuiveringen en – ook – met gruwelen waarvan geestelijken tijdens de Spaanse Burgeroorlog het slachtoffer waren geworden.

Adviezen voor bij een luchtaanval

In West-Europa waren nazi-Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië nog in een ‘schemeroorlog’ verwikkeld. Er werd, met andere woorden, nog niet geschoten. Over de waarschijnlijkheid van een ‘hete oorlog’ wilde de Volkskrant zich niet uitspreken. Om nog maar te zwijgen over de eventuele Nederlandse betrokkenheid daarbij. Want dan zou je ook moeten speculeren over de eventuele vijand, en dat werd in strijd geacht met het geheiligde principe van de neutraliteit. Met instemming citeerde de Volkskrant minister van Buitenlandse Zaken Eelco van Kleffens, die in de Tweede Kamer had betoogd dat ‘Nederlands ligging nu eenmaal zodanig is, dat geen grote mogendheid het zich kan veroorloven ons gebied in andere handen te zien vallen’. Met andere woorden: niemand had er belang bij Nederland binnen te vallen.

Een Finse soldaat bewaakt een rij van Russische voertuigen, overmeesterd tijdens de Fins-Russische Winteroorlog, circa 1940.   Beeld The LIFE Picture Collection
Een Finse soldaat bewaakt een rij van Russische voertuigen, overmeesterd tijdens de Fins-Russische Winteroorlog, circa 1940.Beeld The LIFE Picture Collection

Niettemin zette de Volkskrant uiteen hoe bij een eventuele luchtaanval kon worden voorkomen dat mensen in hun eigen huis door rondvliegende scherven zouden worden getroffen. ‘Als een nuttig middel om deze gevaren te verminderen, kan worden aangeraden de vensterruiten aan de binnenzijde kruiselings met stevig papier, of beter nog met linnen band, te beplakken. Indien men deze stroken zodanig aanbrengt, dat de ramen het aanzien van oud-Hollandse ruitjes verkrijgen, zal men waarlijk niet bevreesd hoeven te zijn dat het huis er angstaanjagend zal gaan uitzien.’

Het zou nog ruim drie maanden knus blijven in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden