De ruggenwervel van Spanje

De Ruta de la Plata, de Zilverroute, is veruit de belangrijkste cultuurhistorische route van Spanje. Een van de ontelbare hoogtepunten onderweg is Cáceres, vreemd genoeg vrijwel een blinde vlek voor buitenlandse toeristen....

Elektra beweent gedragen haar lot, bijgevallen door het koor. Een andere avond is het Oedipus die vanaf het podium van zijn nood kond doet. Het publiek in het theater is muisstil, en barst aan het slot in een dolenthousiast applaus uit. De Romeinen hier houden wel van een Grieks drama op zijn tijd.

Het toneel in het openluchttheater is stemmig uitgelicht. De randen van het enorme achtergronddecor zijn gerafeld, maar gehuld in een donkerrode gloed steekt het perfect af tegen de inktzwarte hemel. De zaal zit afgeladen vol, dat wil zeggen het centrale deel, want de bovenste ringen zijn verweerd, wat ze ontoegankelijk heeft gemaakt.

Pas wanneer het de volgende morgen licht wordt, verbleekt de illusie. De populaire zaal mag dan een van de best geconserveerde Romeinse theaters van Europa zijn, met zijn twee verdiepingen hoge decor vol pilaren en beelden, het blijft een beschadigd juweel van tweeduizend jaar oud dat met kunst-en vliegwerk in stand wordt gehouden. En de Romeinen die de vorige avond de banken vulden, blijken geen Romeinen te zijn geweest, maar Spanjaarden.

Ook de lopende editie van het Festival van het Klassieke Theater in Mérida is weer een doorslaand succes. Elk jaar in juli brengen professionele gezelschappen uit Spanje en andere Europese landen hier een selectie van de basiswerken uit de toneelhistorie, soms in spectaculaire opera-of balletversies. Elke avond, wanneer de bloedhitte van de stad wat afneemt, stroomt het publiek toe om zich te schikken in een traditie die ontstond aan het begin van onze jaartelling. De toeschouwers beelden zich in dat zij Romeinen uit die tijd zijn. Niet zo moeilijk, want Mérida, dat is Rome in Spanje.

Er is geen ontkomen aan in deze stad in het zuiden van de door de zon gebrandmerkte deelstaat Extremadura, niet ver van de grens met Portugal. Naast het openluchttheater ligt het amfitheater, het oude schouwtoneel van gladiatoren en wilde beesten, dat in zijn beste dagen een capaciteit van vijftienduizend toeschouwers had. Over de rivier de Guadiana strekt zich de langste Romeinse brug van het Iberisch schiereiland uit. Er zijn aquaducten, tempels, thermen, huizen, mozaïeken, en er is een museum afgeladen met lokale Romeinse kunst. De Romeinen hebben goed laten weten dat zij hier bijna vier eeuwen lang de dienst hebben uitgemaakt.

Mérida was de hoofdstad van de Romeinse provincie Lusitania, in 25 vóór Christus gesticht in opdracht van keizer Augustus, die er ook zijn naam aan leende: Augusta Emerita. De stad was in eerste instantie bedoeld als onderkomen voor de veteranen die de verovering van Iberië hadden mogelijk gemaakt, maar ontwikkelde zich snel tot het politieke, commerciële en culturele centrum van de nieuwe provincie. In navolging van de moederstad van het imperium leidden in deze contreien alle wegen dus naar Mérida.

De stad is de eindbestemming van de Ruta de la Plata, de Zilverroute, veruit de belangrijkste cultuurhistorische route van Spanje. Parallel eraan loopt nu de nog altijd vitale ader N-630, die over 816 kilometer en door vier deelstaten en acht provincies dwars door het land snijdt. Van het groene Asturias in het noorden naar het dorre Extremadura en vandaar via een aftakking naar de Andalusische hoofdstad Sevilla.

Hoewel de naam anders doet vermoeden, heeft de Ruta de la Plata hoegenaamd niets met zilver te maken. De historici hebben twee verklaringen voor het woord plata: een verbastering van het Latijnse via lata, een smalle openbare weg, of van het Arabische balata, een geplaveide weg. Waarschijnlijk is het een combinatie van de twee, want beide talen werden hier eeuwenlang gesproken.

De Ruta de la Plata is niets minder dan de ruggenwervel van Spanje door de geschiedenis heen. De route, een door de natuur gecreëerde weg voor mens en vee, werd al gebruikt door oude legendarische volkeren als de Tartessiërs, en later door de avontuurlijke handelaren uit Fenicië en Griekenland. Maar de Romeinen, de beste wegenbouwers uit de geschiedenis, maakten er serieus werk van en begonnen in 139 vóór Christus de weg te plaveien. Er zijn nog vele kilometers keitjes intact, pal naast de N-630, voorzien van de hoogst modern ogende mijlpalen.

De beheersing van deze weg heeft altijd bepaald wie de zeggenschap over het Iberisch schiereiland had. De Romeinen koloniseerden het gebied vanuit het noorden, gevolgd door de Goten. Een vloedgolf van Arabieren walste er vanuit het zuiden overheen, en werd pas een eeuwigheid later tijdens de Reconquista teruggedreven. Ook in de bezetting van Spanje door Napoleon en de Onafhankelijkheidsoorlog begin 19de eeuw speelde de Ruta de la Plata een hoofdrol. Die constante veroveringsdrift sloeg over op de plaatselijke bevolking: Extremadura leverde het leeuwendeel van de conquistadores die Amerika onder de Spaanse kroon brachten.

De Spaanse premier Aznar is een van de fanatiekste beijveraars voor het opnemen in de Europese grondwet van het christendom als wortel van de beschaving van het continent. Een tocht langs de Ruta de la Plata nuanceert dit idee aardig. Hoezo Spanjaarden? Hoezo christendom? De Romeinen waren in Spanje vier eeuwen de baas - de keizers Trajanus en Hadrianus waren Spanjaarden, een man als Cicero werd geboren in Córdoba. Daarna een paar eeuwen de heidense Goten. En de Arabieren bleven liefst acht eeuwen.

Spanje is geromaniseerd, gegermaniseerd en geïslamiseerd, en de Spanjaarden zijn een schoolvoorbeeld van een volk van gemengd bloed. Maar wee de buitenlander die zegt dat heel wat Spanjaarden in Nederland voor Marokkanen zouden worden versleten.

Een reis langs de Ruta de la Plata, van Gijón aan de noordkust naar Mérida, legt die hele mengelmoes van een erfenis prachtig bloot. Je hopt van de resten van een Romeinse brug naar die van middeleeuwse herbergen, en van klassieke villa's met grondmozaïeken naar Arabische irrigatiesystemen. Het wemelt van de Romeinse forten die later door de Arabieren zijn aangepast en vervolgens door de christenen tot moderne kastelen verbouwd. In Spanje is door de eeuwen heen alles boven op elkaar gebouwd, en al die verschillende fasen van de geschiedenis zijn vaak in één bouwwerk versmolten maar zichtbaar gebleven. Dat maakt de dorpen en steden hier zo interessant en sfeervol.

Het spreekt dat aan de belangrijke doorgaansweg van Spanje grote steden zijn verrezen. Steden als Oviedo, León en Plasencia, wier voornaamste trekpleisters de kathedralen zijn. In de noordelijke helft heeft de katholieke architectuur de strijd met haar voorgangers gewonnen. Maar zelfs het monumentale Salamanca, een stad als een openluchtmuseum en een permanent eerbewijs aan de Renaissance, kan zijn voorgeschiedenis niet verloochenen: hier is Hannibal nog langs geweest in de derde eeuw voor Christus.

Een van de ontelbare hoogtepunten van de route is Cáceres. Vreemd genoeg is de stad vrijwel een blinde vlek voor buitenlandse toeristen, waarschijnlijk omdat ze te diep landinwaarts ligt en de zee alle kanten op enkele dagreizen ver is. De oude binnenstad ligt op een verhoging en is een hecht conglomeraat van paleizen, herenhuizen, kloosters en kerken, als de glorieuze winnaar van het kampioenschap bouwkunst per vierkante meter. Pal onder dit juweel ligt het indrukwekkende hoofdplein met terrassen vanwaar de bezoeker een perfect uitzicht heeft op de bijkomende attractie van de stad: de honderden ooievaars die de daken van de historische binnenstad bewonen.

De Ruta de la Plata geeft ook een proeve van de wisselende natuur van Spanje. Van de grazige weiden in Asturias, de melkfabriek van Spanje, voert de weg langs dreigende bergmassieven, door natuurgebieden met eeuwenoude eikenbossen en langs grillige meren en stuwmeren naar het stoffige rode landschap van Extremadura. En vanaf het noorden van Extremadura word je begeleid door ooievaars, ooievaars en ooievaars. Geen kerk, geen pand van meer dan een verdieping, geen telefoonpaal zonder een goed gevuld nest ooievaars. Ga je iets meer naar het westen en trek je de grens met Portugal over, dan blijken die alomtegenwoordige reuzenvogels plotseling verdwenen. Het is een raadsel waar je mee blijft zitten: waarom houden ooievaars niet van Portugal?

De eindbestemming Mérida brengt je terug naar de oorsprong van de beschaving in Spanje. Net als de toeschouwers bij het Festival van het Klassieke Theater kan de reiziger zich voor een dag of wat een halve Romein voelen. Natuurlijk zijn er kerken en een kathedraal in Mérida, maar die zijn veroordeeld tot een rol op het tweede plan.

Het belangrijkste monument, het theater, heeft in de loop der tijden tal van functies vervuld: vuilstortplaats, arena voor het stierenvechten, afhaalplaats van gratis bouwmateriaal, kazerne. Maar sinds 1933 doet het bouwwerk, in de eerste eeuw voor Christus door Agripa aan de stad geschonken, weer waar het voor bedoeld was. Het ernaast gelegen amfitheater is niet langer bruikbaar, maar vormt een illustratie van een groots verleden. Je ziet er nog de resten van een naumachia, een enorme tank die met water werd gevuld voor het houden van zeeslagen. De burger in deze uithoek van het Rijk hoefde zich niet te vervelen. Op loopafstand ligt ook nog het Circus Maximus, waar zo'n dertigduizend mensen de paardenrennen konden bijwonen.

De Romeinen losten tweeduizend jaar geleden een van de hoofdproblemen van het wonen in zo'n droog gebied als Zuid-Spanje op. Zij bouwden een enorm aquaduct dat het water naar de stad bracht vanuit het Proserpina, een stuwmeer dat zij eigenhandig in leven riepen met een stevige dam.

De resten van het elegante aquaduct zijn een lust voor het oog, terwijl het Proserpina-meer nog altijd van vitaal belang is voor de drinkwatervoorziening. De christenen van Mérida laven zich niet alleen aan klassiek toneel, tot op de dag van vandaag drinken zij Romeins water.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden