De romantiek én de eenzaamheid van twee glazen aan een lege tafel: alles is suggestie

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: glazen.

Als een jager trek heeft, en zijn familie ook, en hij staat op een groot veld met hoog gras, en hij ziet een klein zacht pluimpje uit dat gras steken, niet meer dan een bolletje, gaat hij er dan eerst naartoe om te checken wat het is, of schiet hij? Als-ie ernaartoe loopt en het is wat hij zoekt, een dier om te eten, is dat dier allang weg. De jager heeft vaker in zijn leven konijnen gezien. Pluizig bolletje is genoeg om er een heel konijnenlijf bij te zien. In zijn gedachten vult hij het bolletje aan. Context plus bolletje = konijn.

We vullen de hele dag aan wat we zien, terwijl we er soms maar 10 procent echt van gezien hebben. Kijken doe je maar deels met je ogen, de rest komt uit je brein door trial & error, een vallen-en-opstaan-methode. De korte tijd die je hebt om dingen in te schatten (het pluizige bolletje had ook een gevaarlijk roofdier kunnen zijn) gebruik je efficiënt door kennis en ervaring die al in je hoofd is opgeslagen (daar gaat ook weleens wat mis ja, want kennis en ervaring schieten nog weleens te kort). Dat kijken meer is dan zien met je ogen werd al eeuwen geleden beschreven, door Plinius de Oudere bijvoorbeeld in de eerste eeuw en de Arabische wetenschapper Abu Ali al-Hasan ibn al-Haytham, in Europa Alhazen genoemd, de grondlegger van de optometrie. Die schreef in de 11de eeuw dat 'niks zichtbaars begrepen kan worden door de ervaring van zicht alleen, behalve licht en kleuren'. Daar kwam ik dan weer mee in aanraking door Ernst Gombrich, wat mij betreft de beste cultuurhistoricus van de 20ste eeuw, die de psychologie van het kijken aan kunst verbond. Wij geven voortdurend betekenis aan wat we in kunstwerken zien, door onze eigen kennis, schreef hij, ons 'kijkersaandeel'. Gombrich is een held, omdat hij ingewikkelde dingen in makkelijke en boeiende woorden kan vatten. Lees vooral ook zijn A Little History of the World, die hij oorspronkelijk in 1936 op 26-jarige leeftijd voor de dochter van een vriend schreef en in 2000 aanvulde: zo wil iedereen de wereldgeschiedenis uitgelegd krijgen.

Foto Collectie Nardinc Laren

Jan Sluijters

Café de Nuit

1906; olieverf op doek; 92 x 62,5 cm; Collectie Nardinc Laren. T/m 7 januari te zien in de tentoonstelling Nederlanders in Parijs, Van Gogh Museum Amsterdam

Maar nu deze glazen van Jan Sluijters. Linkerglas: vijf nauwelijks noemenswaardige en niet met elkaar verbonden witte lijnen en vijf witte vlekjes. Dat is het. Tussen kom en voet moeten we er zelf maar een pootje bij bedenken. Er zit iets groens in het cocktailglas. Wie weet dat dit glas in een Parijse nachtclub staat in 1906, zal vanzelf absint zien in de drie groene verfvlekjes. De glazen vormen een klein detail in een woest schilderij waar het stormt van de kleuren en de feestchaos, zoals vaker bij Sluijters, zo goed vertaald in verf dat je er de dikke nachtclublucht bijna bij ruikt. Een detail dat niet meteen aandacht vraagt, maar wel bijdraagt aan die sfeer: de romantiek én de eenzaamheid van twee glazen aan een lege tafel. Alles is suggestie.

Gombrich citeert in zijn betoog Shakespeare, uit Antonius en Cleopatra: 'Sometimes we see a cloud that's dragonish,/ A vapor sometime like a bear or lion', een vers dat eindigt met 'trees upon 't that nod unto the world/ And mock our eyes with air.' De wolken aan de hemel bedriegen onze ogen met lucht. De verf, zo laten de beste schilderijen in de tentoonstelling Nederlanders in Parijs zien, bedondert onze ogen waar we bij staan en trekt ons zo een andere wereld binnen, geholpen door ons eigen kijkersaandeel.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.