De Roemeense geschiedenis als echoput

De hoofden van fascistische kopstukken uit het verleden sieren deze dagen in Boekarest muren, lantaarnpalen en covers van boeken. De verwarring onder historici is groot....

Zijn gestalte was imponerend. Zijn haar weelderig. Zijn blik doordringend. Hij was door God gezonden, dachten Roemeense boeren toen zij in 1927 Corneliu Zelea-Codreanu van zijn paard zagen afdalen. De diep met de Roemeense aarde verbonden boer was de incarnatie van het Goede, verkondigde Codreanu. Het Kwade, sprak hij, was de Jood. In de jaren dertig van de vorige eeuw spanden manschappen van Codreanu's IJzeren Garde, allemaal een zakje Roemeense aarde bij zich dragend, zich in dit bipolaire gedachtegoed in de praktijk te brengen. In 1938 werd Codreanu geëxecuteerd. 75 Jaar geleden begon zijn opmars. Zo kan het gebeuren dat zijn priemende ogen je nu in Boekarest aanstaren vanaf zuilen, lantaarnpalen en muren. '75 Jaar van onderdrukking en opoffering', staat op de affiche. Ze zijn opgehangen door clubs van bewonderaars die de voor hen mythische figuur dit jaar eren.

Even verderop staan boekenstalletjes. De man wiens strenge gelaatsuitdrukking veruit de meeste omslagen siert, is Ion Antonescu. De meeste titels zijn positief dan wel raadselachtig van toon. Ion Antonescu, een historisch raadsel, luidt er een.

Antonescu was de generaal die zichzelf in 1940 dictatoriale bevoegdheden toekende en Roemenië aan de zijde van nazi-Duitsland de oorlog in leidde. Op orders van Berlijn ontmantelde hij Codreanu's IJzeren Garde, die Hitler beschouwde als lastig, chaotisch en derhalve onbetrouwbaar. Op dezelfde orders van Berlijn liet hij tot augustus 1942 ettelijke honderdduizenden joden deporteren.

In talloze debatten op tv en in de pers breken historici zich het hoofd over de vraag of hij een positief of negatief figuur was. Nog meer dan Codreanu is Antonescu het onderwerp van rehabilitatiepogingen. Met regelmaat moeten de autoriteiten ingrijpen als locale clubjes weer eens een standbeeld voor hem willen oprichten. In plaats van demonen uit een 'bruin' verleden, vormen Codreanu en Antonescu voor een aanzienlijke groep iconen uit een 'heldhaftig' verleden.

Codreanu, betogen zijn bewonderaars, kwam in opstand tegen een corrupt en verrot regime. Hij en zijn mannen stonden de arme boeren bij, die door de zichzelf verrijkende politici in Boekarest werden uitgebuit. De hoofdstad was in de optiek van deze lieden in de jaren dertig een door en door decadent oord, niet in de laatste plaats vanwege de talloze 'joodse industriëlen'. Antonescu, betogen anderen, schaarde zich slechts aan de kant van Hitler uit overtuiging dat dit de beste manier was om aan de Sovjet-Unie afgestaan gebied terug te winnen. Vanaf augustus 1942 - het moment dat hij zich realiseerde dat Duitsland de oorlog zou verliezen - liet hij geen joden meer deporteren. Dat meer dan de helft van de Roemeense joden de oorlog overleefden, is te danken aan Antonescu, zeggen zijn bewonderaars.

Dat zowel een virulent antisemiet als Codreanu als een militair dictator als Antonescu die zijn medewerking verleende aan de holocaust, automatisch naar de vuilnisbelt van de geschiedenis dient te worden verwezen, is een conventie die in Roemenië nog niet is doorgedrongen - zoals ook andere landen in Zuidoost-Europa nog worstelen met de jaren dertig en veertig.

De hoofdoorzaak is dat na de Tweede Wereldoorlog in tegenstelling tot West-Europa geen openbare maatschappijen gestalte kregen. De Sovjet-Unie installeerde communistische dictaturen. In de propaganda daarvan werd het fascisme bestreden. Maar de facto bedreven de nieuwe regimes dezelfde moorddadige praktijken. Antonescu werd in 1946 door de communisten geëxecuteerd. In de twintig jaar erna vonden minstens honderdduizend onschuldige burgers de dood die niets met het fascisme van doen hadden gehad.

Pas na de val van het communisme in 1989 kon een propagandavrije geschiedschrijving een aanvang nemen. De gevolgen zijn chaos en verwarring. Historici spreken elkaar volledig tegen. Een kader ontbreekt. Er zijn geen ijkpunten en constante waarden, geen definities van goed en slecht waar iedereen het over eens is. Het 'kwade' is volledig arbitrair.

In een twee uur durende televisie-interview deed president Ion Iliescu onlangs zijn uiterste best de bevolking uit te leggen waarom een rehabilitatie van Antonescu uit den boze is, evenals die van Codreanu. Iliescu, die na 1989 herhaaldelijk aan de joodse gemeenschap zijn excuses heeft gemaakt voor het antisemitisme, gebruikte daarin alleen maar goede en redelijke argumenten. Maar omdat die argumenten door Iliescu werden aangedragen, waren die voor een aanzienlijke groep bij voorbaat verdacht. Iliescu komt zelf voort uit een moorddadig apparaat, redeneren de leden, namelijk het communistische. Zijn rol in de revolutie in 1989 is nooit opgehelderd. Hij bediende zich van ondemocratische methoden. Enzovoort. Zo blijft de Roemeense geschiedenis nog jaren een echoput: wie hem aanroept, ontvangt zijn eigen versie terug, ook al is die versie ondeugdelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.