De rode draad van koningin Máxima: mensen helpen zichzelf te helpen

De afgelopen vijf jaar heeft koningin Máxima zich opgeworpen als ambassadeur van het midden- en kleinbedrijf, aanjager van het vrijwilligerswerk en beschermvrouwe van armen in ontwikkelingslanden. De rode draad: netwerken bouwen die mensen in staat stellen vooruit te komen in het leven.

2018-04-27 13:36:27 GRONINGEN - Koningin Maxima tijdens Koningsdag 2018 in Groningen. ANP POOL ROYAL WESLEY DE WIT Beeld ANP

Ondernemer Nils Eekhout was net een paar minuten alleen met koningin Máxima, op het mkb-evenement de Dag van de Ondernemer, toen hij haar pardoes met ‘jij’ aansprak. Eekhout schrok, Máxima glimlachte. Zolang er geen camera’s bij zijn, is het niet erg, zei ze, voordat Eekhout zich herpakte en toch maar weer overging op ‘majesteit’. Een stroom inhoudelijke vragen van de koningin volgde: over computermodellen, vrouwen in techniekbedrijven, de las-opstelling in de fabriek.

Delftse ingenieurs zijn geen makkelijke praters, zegt Eekhout, directeur van architectonisch ontwerp- en productiebedrijf Octatube in Delft. Maar bij Máxima, hoewel een mooie vrouw en nog koningin ook, kreeg zelfs de introvertste techneut een losse tong. Een paar minuten na aankomst heeft de koningin een klik gemaakt met de gastheer, heeft ze door haar kennis het respect van de techneuten geoogst en andere aanwezigen doen ontspannen met een grapje. Máxima in optima forma.

Je bestaan een nuttige invulling geven – het is een worsteling voor leden van de koninklijke familie. Doe je te weinig, dan loop je het risico als een kamerplant te verpieteren. Doe je te veel, dan doe je al snel veel verkeerd. Prins Bernhard hield van snelle auto’s, cocktails met rijken en beroemdheden en een lucratieve zakelijke deal hier en daar. Hij zette er de regering meermaals mee voor schut. Prins Claus ging juist bijna ten onder aan het feit dat hij vrijwel niets deed. Glimlachen en handjes geven, hier en daar een lintje knippen, altijd in de schaduw van koningin Beatrix. Zo moet het voor hem gevoeld hebben.

Máxima pakt het anders aan. Uit gesprekken met mensen om haar heen komt het beeld naar voren van een koningin die van meet af aan grote vrijheid kreeg – of heeft afgedwongen – om zelf haar bestaan in te vullen. Máxima bekleedt acht nevenfuncties en zeven erefuncties. Daarmee speelt ze een maatschappelijke rol waarin ze haar economische achtergrond en sociale betrokkenheid kwijt kan zonder dat staats- of andere belangen al te zeer in het geding zijn.

Dat waardeert ook MKB-Nederland, de belangenvereniging van het midden- en kleinbedrijf. Koningin Máxima is sinds de oprichting in 2014 lid van het Comité voor Ondernemerschap, een kleine organisatie binnen het ministerie van Economische Zaken die beoogt de groei van het mkb te bevorderen. Ze hielp in die hoedanigheid het kennisplatform De Staat van het MKB oprichten, en ze verschijnt regelmatig op mkb-evenementen als de Dag van de Ondernemer en NL Groeit. Máxima combineert kennis met oprechte interesse in mensen, zegt Leendert-Jan Visser, directeur van MKB-Nederland.

‘Aan dat laatste ontbreekt het Den Haag nogal eens. Máxima is een geweldig pleitbezorger voor het mkb. Haar achtergrond als econoom betekent dat haar niets uitgelegd hoeft te worden over solvabiliteit van bedrijven of de werking van financieringsstructuren waaraan behoefte is. Maar ze denkt niet uitsluitend in modellen en structuren; haar aandacht gaat ook sterk naar de mens, de ondernemer.’

De economie is onder Willem-Alexander en Máxima veel meer een speerpunt dan ze was onder koningin Beatrix, die zich liever met kunst en cultuur bezighield. Máxima’s achtergrond komt daarbij goed van pas. Voorafgaand aan haar transformatie tot lid van het Koninklijk Huis werkte Máxima bij onder meer de bank HSBC in New York en Deutsche Bank in Brussel. Máxima’s inzet voor het mkb is ook een logische keuze in strategisch opzicht: de sector is goed voor zeven van de tien banen in het Nederlandse bedrijfsleven en is, veel meer dan ING of AkzoNobel, een dwarsdoorsnede van de Nederlandse samenleving. Via het mkb komt Máxima in aanraking met architecten en bakkers, arbeidsgehandicapten en vluchtelingen.

Wat het koningshuis de samenleving kost is duidelijk. Wat het oplevert blijft altijd giswerk – ook Máxima heeft geen jaarlijks omzetdoel. Maar desgevraagd somt Visser een aardige waslijst op.

De Staat van het MKB is een jaarlijks rapport aan de overheid dat aangeeft waar knelpunten voor de groei van de sector zitten, zodat die daarop actie kan ondernemen. Zoiets bestond vroeger gewoon niet. Sinds Máxima zich inzet, heeft het ministerie van Economische Zaken meer aandacht voor onze sector. Op staatsbezoeken gingen onder Beatrix vooral grote bedrijven mee (zoals Shell en Philips, red.). Nu steeds vaker het midden- en kleinbedrijf. Dat resulteert in contracten. In 2009 werd de kredietverstrekker Qredits opgericht, die kleine ­leningen aan kleine ondernemers geeft – microfinanciering voor Nederland. Ik betwijfel of dat laatste zonder haar inzet was gebeurd.’ 

De Koningin van de muziek

De koningin bij een workshop digitaal componeren op de pabo in Leiden. De koningin zet zich in voor meer muziek in de klas Beeld ANP

Het is donderdagmiddag, 12 april. Máxima is te gast bij de pabo in Leiden, waar toekomstige leraren worden klaargestoomd – de koningin heeft hen even daarvoor ontwapend met de vraag om ‘beats’ onder een muziekje te zetten. Sinds 2015 is Máxima erevoorzitter van een club die zich hard maakt voor meer muziekles in de klas.

Haar aandacht is constant bij de spreker, haar hoofd beweegt heen en weer tussen de gespreksleider, een ­pabodocent, de burgemeester. Regelmatig knikken of met de ogen knipperen geeft aandacht aan, pen in de hand en notitieblok voor zich. Af en toe maakt ze een krabbel. Op andere momenten heeft ze haar hand onder haar kin, een elleboog op tafel. Op een enkele onderdrukte, vrijwel onzichtbare geeuw na is er geen spoor van verveling of vermoeidheid te zien. De glimlach zit altijd net onder de oppervlakte en duikt telkens op als iemand ongemakkelijk stamelt. Tussendoor luistert ze.

Als koningin Máxima vraagt of er geen manier is om een digitale compositie ‘automatisch te vertalen naar een partituur, om een relatie te leggen met het lezen van muziek’, hapt de aanwezige pianist Wibi Soerjadi van enthousiasme even naar adem. Hij wipt op zijn tenen, terwijl camera’s klikken in het klaslokaal van de Leidse Hogeschool, en zegt: ‘Dat kan al, dat bestaat al. Er zijn programma’s waarmee je met een druk op de knop dj-achtige muziek kunt omzetten naar noten.’

De muziekles lijkt een vreemde eend in Máxima’s portefeuille. Maar dit sluit naadloos aan bij wat de koningin beoogt te bereiken, zegt Marry de Gaay Fortman, een topadvocaat die met Máxima een gemeenschappelijk commissariaat heeft gehad en haar nog ‘zo nu en dan’ spreekt.

‘Het toegankelijk maken van muziek voor iedereen is ook weer een manier om kwetsbare groepen vooruit te helpen en aansluiting bij de samenleving te doen vinden’, zegt de Gaay Fortman. ‘Het lijkt in die zin op haar werk op financieel gebied.’ Bovendien gelooft Máxima, volgens bekenden een liefhebber van zingen in het gezin, in de bindende werking van muziek. Willem-Alexander had sport, Máxima muziek.

Sinds 2016 kregen basisscholen 27 miljoen euro aan subsidie voor muziekles; bijna een kwart van de zevenduizend Nederlandse basisscholen gaf een nieuwe impuls aan het vak. Máxima werkt mee aan muzikale televisieprogramma’s gericht op kinderen om hun interesse te wekken: die kinderen gaan vervolgens de juf vragen om muziekles. Om het aanbod structureel te doen groeien, worden lerarenopleidingen versterkt. Van 23 van de 27 Nederlandse pabo’s loopt er een subsidieaanvraag voor muziekles.

‘Zonder Máxima was Méér Muziek in de Klas nooit zo groot geworden’, zegt Carolien Gehrels, bestuursvoorzitter van de stichting. ‘Ze is een ambitieus bestuurder: ze formuleert doelstellingen, een tijdlijn en houdt de vooruitgang kritisch in de gaten. En ze houdt van muziek, zoals Beatrix van beeldende kunst hield. Ook van popmuziek; ze kent alle nieuwe liedjes.’

Houdt ze dan ook van een feestje? ‘Het zou zomaar kunnen’, grinnikt Gehrels. ‘Meer zeg ik niet.’

De netwerkkoningin

In Bangladesh spreekt koningin Máxima als VN-pleitbezorger met werknemers over financiële diensten Beeld ANP

Het bouwen van netwerken die mensen helpen vooruit te komen: dat is de rode draad in Máxima’s werkzaamheden. Aansluiting bij de maatschappij is hierin een essentiële voorwaarde, zorgen dat mensen mee kunnen komen op financieel, sociaal, of zelfs muzikaal-cultureel gebied. In die zin ligt haar werk in de buurt van de ‘eigen verantwoordelijkheid’ die de regering de afgelopen jaren zo hoog in het vaandel heeft staan; het is niet de bedoeling mensen problemen uit handen te nemen, maar om de kwetsbaarsten de middelen aan te reiken waarmee ze zelf oplossingen kunnen creëren.

De ‘United Nations Secretary-General’s Special Advocate for Inclusive Finance and Development’ is bij het brede publiek nauwelijks bekend – het ambt heeft zelfs geen Wikipediapagina. Wel een eigen website: de website van Máxima. Daarop staat wat de koningin doet in haar rol als VN-pleitbezorger: leiding geven aan een wereldwijde lobbycampagne voor toegang tot financiële diensten in ontwikkelingslanden. Een (onvolledige) greep uit de afgelopen maanden. 30 oktober: bezoek Nigeria. 16 november: Fintech conferentie Singapore. 22 januari: gesprek vicepresident Panama. 11 Februari: bezoek Indonesië.

Inclusive finance (vrij vertaald ‘toegang tot financiële diensten’) is de overtreffende trap van het microkrediet, waar Máxima zich al langer mee bezighoudt. Microkredieten zijn kleine leningen aan gezinnen, vaak in arme landen. Daarmee kunnen die, simpel gezegd, een naaimachine of melkkoe kopen om een bedrijfje op te zetten en zo hun gezin te onderhouden. Inclusive Finance is breder: het gaat erom arme mensen in ontwikkelende landen aansluiting te doen vinden op het financiële systeem.

Een bankrekening, zodat een Afghaanse soldaat niet twee weken met zijn loonzakje door Talibangebied hoeft te reizen om zijn soldij bij vrouw en kinderen te krijgen, maar het simpelweg kan overmaken. Een spaarrekening, zodat een landarbeider in Bangladesh niet zijn magere spaargeld kwijt is als een overstroming met zijn huis ook de sok met bankbiljetten onder zijn matras wegspoelt. Een eenvoudige ziektekostenverzekering, een pensioen, toegang tot kleine kredieten – ze kunnen een wereld van verschil maken.

Koningin Máxima in haar functie als speciale pleitbezorger van de secretaris-generaal van de VN voor inclusieve financiering voor ontwikkeling Beeld ANP

‘Deze financieel-economische kant, of dat nu is op het gebied van inclusive finance of voor het Nederlandse mkb, dat is gewoon haar baan’, zegt iemand die bekend is met Máxima’s werkzaamheden. ‘Zo moet je dat zien: hierin kan ze haar zakelijke interesses kwijt. Ze weet er ontzettend veel van en is voor financiële experts, banken en overheden een serieuze gesprekspartner.’

Haar hart ligt uiteindelijk bij haar internationale werk, denkt Ben Bot. Als minister van Buitenlandse Zaken, tussen 2003 en 2007, vergezelde hij Máxima geregeld op buitenlandse reizen. ‘Het ontwikkelen van achtergebleven gebieden en vooral vrouwen een beter leven bezorgen. Dat is haar voornaamste belangstelling op professioneel gebied. Daar kun je ook het meest bereiken; Nederland is al zo aangeharkt. In haar bancaire periode kwam ze al in aanraking met deze onderwerpen, en dit is ze blijven doen.’

In haar rol voor de VN reist Máxima de wereld over. Het is een rol waarin op de eerste plaats haar status als VN-pleitbezorger deuren opent, niet haar koninklijke titel – hoewel die ongetwijfeld geen kwaad doet, zeggen betrokkenen.

‘Ze plaveit de weg zodat wij aan de slag kunnen’, zegt Onno Schellekens, aftredend directeur van hulporganisatie PharmAcces, die armen probeert toegang te geven tot gezondheidszorg door technologische innovatie. Hij reisde in november vorig jaar met de koningin naar Nigeria. Daar faciliteerde Pharm­Access de eerste ziektekostenverzekering die loopt via de mobiele telefoon van de verzekerde. Bij gebrek aan formele bankrekeningen blijken transacties via mobiele telefoons, via belkrediet, in veel Afrikaanse landen een wondermiddel om mensen zich bij het financiële systeem te laten aansluiten.

‘Wij kunnen wel de technologische middelen ontwikkelen’, zegt Schellekens, ‘maar de regeringen in landen als Nigeria moeten de wet- en regelgeving aanreiken om ze in te voeren. Dat ligt vaak gevoelig; je komt met particuliere initiatieven omdat die van de staat niet voldoende werken, en vraagt dan diezelfde staat om hulp. Máxima is steengoed. Ze kent de materie, is betrokken en heeft tomeloze energie. En ze zet deze onderwerpen op de agenda. Ze geeft een gezicht aan nieuwe mogelijkheden.’

Máxima zet vaak in op vrouwen als de hoeksteen van vooruitgang. In ontwikkelende landen zijn mannen vaak onbetrouwbare partners; die hebben eerder de neiging van hulpgelden sigaretten en drank te kopen en vervolgens met andere mannen hun lot te beklagen. Vrouwen gaan beter om met de huishoudportemonnee, gebruiken het geld om hun kinderen naar school te sturen en reserves op te bouwen voor een moeilijke periode. ‘Dat is echt zo’, grinnikt Schellekens. ‘Het is rationeel om via vrouwen te opereren, dat levert nu eenmaal meer op. ’

In haar functie als VN-pleitbezorger kan Máxima haar internationale achtergrond, economische kennis en sociale betrokkenheid kwijt. Maar de rol heeft nog een voordeel: het werk neemt de regering verantwoordelijkheid uit handen.

‘Ministeriële verantwoordelijkheid’ betekent dat voor elke functie die een lid van de koninklijke familie bekleedt, een specifiek lid van het kabinet politiek aansprakelijk is. Dat betekent ook dat als een prins of prinses iets onhandigs zegt of doet, de betrokken minister in het parlement moet komen opdraven om tekst en uitleg te geven. In het geval van Máxima’s VN-functie is dat de minister van Buitenlandse Zaken. Maar de VN-rol zorgt voor een buffer. Zou er ooit een foto opduiken van Máxima bij een diner met een Keniaanse minister die later miljoenen aan hulpgeld verduisterd blijkt te hebben, dan kan de minister of eventueel premier Rutte zeggen: dat was in haar hoedanigheid als VN-gezant. We hebben het bij de VN nagevraagd, we wachten nog op antwoord. 

De koningin die zelf kiest

Bij Wedeka, het werkvoorzieningsbedrijf van Stadskanaal Veendam, Vlagtwedde, Menterwolde en Border-Odoorn Beeld ANP

Volgens betrokkenen heeft Máxima een grote vrijheid gekregen bij het inrichten van haar leven als koningin. Voor zover er bezwaren waren, bijvoorbeeld van de kant van de regering, vond de koningin haar man aan haar zijde. Misschien heeft de regering ook een les getrokken uit de perikelen rond prins Bernhard en prins Claus: de partner van de vorst moet een eigen leven hebben (al zeggen enkele betrokkenen dat Claus’ depressie de oorzaak was van zijn weinig actieve latere leven en niet het gevolg). Wellicht ook is het de tijdgeest: de samenleving verwacht nu een zeer actieve maatschappelijke rol van de koninklijke echtgenote.

‘Er zal best een beperking zijn in de keuzen die je kunt maken’, zegt oud-kamervoorzitter Gerdi Verbeet, die als voorzitter van zowel het Nationaal Comité 4 en 5 mei als van de Raad van Toezicht op Paleis Het Loo regelmatig contact heeft met de koningin. ‘Maar volgens mij is ze als een vis in het water. Ze is gaan voortbouwen op de carrière die ze al had voordat ze lid werd van de koninklijke familie.’

Haar professionele leven vóór en na het huwelijk met Willem-Alexander laat inderdaad een behoorlijke consistentie zien. Máxima studeerde economie, werkte bij diverse banken en zet zich nu in op het gebied van financiële zelfredzaamheid – internationaal en nationaal. Sinds ze koningin is, zijn er wel taken bijgekomen. De verwachtingen zijn gegroeid, het profiel is breder geworden, de staatsbezoeken talrijker. Dat legt druk, maar brengt ook voordelen.

‘Máxima ziet hoe ze sociale projecten in het buitenland aanpakken en legt dat vervolgens hier op tafel’, zegt Dick Benschop, aantredend president-directeur van Schiphol en bestuursvoorzitter van het Oranjefonds. Dat fonds, in het leven geroepen ter ere van het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima, stimuleert met geld van de Postcodeloterij en andere donateurs sociale initiatieven in Nederland: vrijwilligerswerk, burendagen, sport, muziek. Máxima is daar zo’n zes keer per jaar bij aanwezig, met of zonder echtgenoot, en volgens Benschop is ze ook achter de schermen zeer betrokken.

‘De koning en koningin zijn beschermpaar van het fonds. Dan kun je volstaan met het minimum aan activiteiten, maar Máxima komt ook echt naar onze brainstormsessies. Daar hamert ze constant op meer impact: hoe helpen we sociale initiatieven groeien, hoe zorgen we dat organisaties sterker worden. Dat hóéft ze niet te doen; het laat haar betrokkenheid zien.’

Bij haar functie horen verplichte activiteiten, maar een deel van haar leven staat vrijwel los van haar koningschap. Op het NOS Journaal sprak anderhalve week geleden, vanuit een basisschool in Twello, een jongetje beteuterd onder een spandoek met We Love Máxima: ‘Volgens mij komt ze niet.’ Het waren de Koningsspelen, een jaarlijks jeugdsportevenement voorafgaand aan koningsdag, maar Máxima was er dit keer niet bij. Ze was in Washington om de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds toe te spreken over inclusive finance.

Haar inhoudelijke voorbereiding, kennis, sociale vaardigheden, enthousiasme en empathie zijn elementen die in iedere beschrijving van Máxima terugkomen. Zijn er dan helemaal geen minpuntjes? Valt ze nooit eens uit tegen een hofdame voordat ze haar eerste kop koffie heeft gehad?

Vrijwel iedere bron schiet in de lach als de vraag wordt voorgelegd. ‘Dat zou u aan de koning moeten vragen, of aan haar kinderen’, grinnikt oud-minister Ben Bot. ‘Die weten of ze ’s ochtends chagrijnig is.’ Benschop, bestuursvoorzitter van het Oranjefonds: ‘Als ze vaak kortaf was, dan zou dat echt wel naar buiten komen. Kijk maar naar Wim Kok, die stond erom bekend – terecht of niet.’ Oud-Kamervoorzitter Verbeet: ‘Ze zal vast ook haar mindere momenten hebben, maar hebben we die niet allemaal? Ze ziet veel van de wereld, ontmoet interessante mensen. Volgens mij is ze gewoon een hardwerkende moeder met een zware, maar bijzondere baan.’

Bot: ‘Ze zegt heus weleens: ‘Wat een rare pias’ of: ‘Wat een doodsaaie boel is het hier.’ Maar dat zijn normale, menselijke dingen. In haar officiële optreden naar buiten toe heb ik haar nooit anders meegemaakt dan enthousiast, scherp, intelligent en diplomatiek. En daar gaat het om bij een vertegenwoordiger van Nederland.’

Koningin Máxima tijdens een werkbezoek aan Tobroco Machines in Oisterwijk Beeld ANP

Verantwoording

Voor dit artikel heeft de Volkskrant gedurende drie weken gesproken met veertien bronnen die zakelijk contact hebben met koningin Máxima in een sociale, sociaal-economische, nationale of internationale context. Enkelen van hen hebben ook een persoonlijke verstandhouding met de koningin. Een aantal van de gesprekspartners wilde alleen op achtergrondbasis spreken, wat betekent dat ze niet herkenbaar of helemaal niet zijn geciteerd.

Veel in actie voor inclusive finance

Openbare activiteiten van ­koningin Máxima, tussen 1 januari 2017 en 30 april 2018: het zijn er 132, waarvan 105 nationaal en 27 internationaal. 

Inclusive Finance (VN): 22

Comité voor Ondernemerschap (MKB): 9

Oranjefonds: 9

Muziek: 8

Platform Wijzer in Geldzaken: 5

Staats- en werkbezoeken (inkomend en uitgaand) 15

Overig, inclusief (nationale) feestdagen en herdenkingen: 66

Twee van de activiteiten passen in twee categorieën en zijn daarom in de uitsplitsing dubbel opgenomen.

Bronkoninklijkhuis.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden