De reparateurs van de premier

Blairs woordvoerder Alastair Campbell is deze week vrijgepleit van beschuldigingen aan zijn adres. Wat is de positie van de twee spindoctors van Balkenende?...

Geen Nederlander kent hem, maar er zijn weinig landgenoten die zo veel invloed op de premier hebben als de blonde man die woensdag in het Thorbecke-zaaltje van de Tweede Kamer zat te kijken hoe Jan Peter Balkenende op zijn donder kreeg van de volksvertegenwoordiging. De premier kreeg klappen van links en van rechts. En hij wist zich niet te verweren, zijn handen leken vastgebonden op zijn rug.

'Onacceptabel' en ' rommelig' oordeelden de partijen over de wijze waarop Balkenende was omgegaan met het Irak-rapport dat hij van Tony Blair had mogen inzien, onder de restrictie dat hij de inhoud niet verder zou vertellen. Zelfs niet aan Jaap de Hoop Scheffer, zijn minister van Buitenlandse Zaken. Het was inlichtingenrapport waarover Blairs vertrouweling en woordvoerder Alastair Campbell struikelde, omdat hij ervan werd beticht het 'sexier' te hebben gemaakt.

Balkenende hoorde de kritiek aan. Hij glimlachte soms maar wat. Van een stevige verdediging voor zijn handelen was geen sprake. Hier werd weer een flinke kras gezet op het toch al niet ongeschonden blazoen van de CDApremier. Maar de blonde man die netjes achter in het zaaltje zat en die dat meer dan wie ook begreep, was het niet aan te zien.

Een pokerface trok ook de al wat grijzende, rijzige en gedistingeerde man van middelbare leeftijd op de voorste rij. Bij de meeste Nederlanders zal zijn gezicht wel een vaag gevoel van 'die ken ik' oproepen. Hij is de man die altijd ergens achter de premier staat wanneer die op de televisie een praatje houdt.

Maar wie van zijn verbondenheid met de premier niet wist, kon aan zijn gezicht niet opmerken dat het zijn directe baas was die daar even verderop klappen kreeg. Pas toen Jan Peter Balkenende opstond en het zaaltje verliet, werd duidelijk dat die twee mannen bij hem hoorden, ze verdwenen in zijn kielzog.

Er is aanleiding genoeg om eens in te zoomen op de mannen die de premier omringen. Wist Gerard van der Wulp, die rijzige vijftiger die vooraan zat, wel van de 'for your eyes only'-brief? Of misschien Jack de Vries, de blonde man achter in het zaaltje, die Balkenendes persoonlijk en politiek assistent is? Of heeft de premier zelfs zijn meest ervaren raadgevers niet ingelicht?

Het zijn de mannen wier leven zich grotendeels afspeelt in de schaduw van de macht. Met wie Balkenende zich na zo'n afgang in de Kamer beraadt en met wie hij zeker ook afzonderlijk heeft gesproken in de voorbereiding op dit treffen met de Kamer, om te proberen een afgang te voorkomen.

Hoe groot hun invloed op de premier daadwerkelijk is, zal nooit helemaal vast te stellen zijn. Maar een factor van belang zijn ze zeker. Niet zoals Alastair Campbell voor Blair, maar samen komen deze twee een heel eind in de richting.

De politieke situatie in Nederland is natuurlijk een totaal andere dan die in het Verenigd Koninkrijk. De positie die Campbell bij Blair innam, is een unieke, die inherent is aan het politieke systeem in Groot-Britannië. Campbell was al Blairs vertrouweling voor die premier werd. Nadat de Labour-leider zijn intrek in Downingstreet 10 nam, werd Campbell ook het hoofd van de regeringsvoorlichting.

In geen enkel Nederlands premierschap heeft die vermenging van functies bestaan. Een Nederlandse premier neemt de boedel van zijn voorganger over. Zo erfde Balkenende van Wim Kok de voorlichters Gerard van der Wulp, de plaatsvervangend directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), en directeur-generaal Eef Brouwers. De laatste bemoeit zich vooral met het koninklijk huis, waardoor Van der Wulp het meest op de voorgrond treedt.

Maar de nieuwe premier nam ook zijn eigen raadgever en politiek assistent Jack de Vries mee. Zoals overigens ook voorganger Wim Kok zijn eigen politiek gekleurde assistent meenam.

In de zwartste dagen van het CDA, toen de hoofden van De Hoop Scheffer en partijvoorzitter van Rij over het Binnenhof rolden, had Balkenende De Vries leren kennen en waarderen. Als politieke nieuweling besefte hij al snel na zijn aantreden dat hij de gewiekste voorlichter en vertrouweling van zijn voorganger meer dan nodig had. Die twee samen dus, De Vries en Van der Wulp, kneden al een dik jaar als een tweekoppig monster aan het imago van de premier en staan hem bij in zijn moeilijke uren, waarvan er in korte tijd al vele geweest zijn.

De Vries is een beminnelijke persoonlijkheid, maar kan als het moet de kwade genius voor de politiek onervaren premier zijn. Hij is loyaal tot op het bot en heeft zich voor Balkenende onmisbaar gemaakt. Hij functioneert als diens oren en ogen in de fractie en bij andere politieke groeperingen. Wie van de eigen partij naar de premier wil, moet langs hem. Zelfs ministers in Balkenendes kabinet beklagen zich er wel eens over dat De Vries meer toegang tot hem heeft dan zij.

Hij een professional in zijn vak. Hij kent de krochten van het Binnenhof, heeft in zijn hoofd precies op een rijtje wat de sterke en zwakke punten van zijn politieke tegenstanders zijn, en is niet te beroerd voor enige manipulatie van feiten en inzichten.

Want laat duidelijk zijn, wie denkt dat de politiek in de lage landen nog maagdelijk is, heeft het mis. Er wordt net als in andere democratieën gelogen, gedraaid en gemarchandeerd. Is het niet door de dames en heren politici, dan wel door hun medewerkers en getrouwen, in wier handen politieke informatie verwordt tot wat eufemistisch 'spin' is gaan heten.

Van de huidige 'spindoctors' in de Nederlandse politiek is Jack de Vries onmiskenbaar een van de hoofdrolspelers. 'Een van de beste op het Binnenhof', zegt een collega met een mengeling van ergernis en bewondering. 'Het effect van zijn werk is groot.'

Als helper van Balkenende tijdens de afgelopen twee verkiezingscampagnes en formaties was hij, net als de assistenten van de andere politieke leiders, steeds in de nabijheid van journalisten te vinden. De PvdA betichtte hem in die dagen van bloedstollende leugens over interne ruzies bij de sociaal-democraten.

Maar ook het minder romantische handwerk schuwt de politiek assistent niet. Zo werd hij op de avond van de breuk met de PvdA zwetend achter de kopieermachine aangetroffen, om de journalisten van de laatste vertrouwelijke documenten te voorzien, die moesten aantonen dat de PvdA een pittig maar rechtvaardig bezuinigingsplan schuwde.

Sinds Balkenendes aantreden als premier heeft De Vries een kamer op Algemene Zaken. Dat was het officiële moment dat hij te maken kreeg met zijn counterparts Gerard van der Wulp en Eef Brouwers, die door de belastingbetaler worden betaald om het beleid van dit kabinet en de MP in het bijzonder voor het voetlicht te brengen.

De Vries' politieke handwerk is de RVD officieel een gruwel. De Rijksvoorlichtingsdienst distantieert zich in principe van alle politieke propaganda. Ze probeert een neutraal orgaan te zijn, dat zich niet inlaat met politieke spelletjes. Van der Wulp, die het meest met Balkenende optrekt, mag die scheiding graag benadrukken. Als voorlichter van de premier begeleidt hij Balkenende in de Kamer, tijdens werkbezoeken en op buitenlandse reizen. Hij 'brieft' hem en hij adviseert hem over politiek heikele kwesties. Net als De Vries is hij actief in het vergaren van de daarvoor benodigde informatie. Zoals journalisten hem zoeken, zoekt hij journalisten om van de laatste ontwikkelingen op de hoogte te komen.

Van der Wulp, oud-journalist, geldt in Den Haag ook als een gemoedelijk, relativerend mens. Maar hij wordt door vroegere en huidige colega's eveneens omschreven als 'superambitieus' en een 'controll-freak'. Hij was nog maar een week aangetreden of hij merkte in de Voorlichtingsraad, len, al op: 'Ik vind het heel vreemd dat ministers hier in de Tweede Kamer zo maar door journalisten en draaiende camera's kunnen worden bestookt. In de Verenigde Staten is dat gewoon onmogelijk.'

Het typeert Van der Wulp: de dynamiek die bij politieke spanningen in soms hectische perscontacten kan ontstaan, is hem een gruwel. Vooral als daar publicitaire schade uit voortvloeit die niet makkelijk is te repareren.

***

Enkele maanden geleden maakte Van der Wulp ook een eind aan de ongecontroleerde stroom uitspraken van ministers die komend uit de vrijdagse ministerraadsvergadering op het Binnenhof door cameraploegen en schrijvende journalisten worden belaagd. Hij creëerde een soort fuik in het gebouw van Algemene Zaken. Alleen van daaruit mogen ministers de pers nog te woord staan. Onder het toeziend oog van hun eigen voorlichters en van de RVD natuurlijk, die alle belangwekkende citaten direct naar de hoogste baas kan doorbrieven. Zo staat deze dan niet met zijn mond vol tanden als hij zijn wekelijkse persconferentie geeft.

Dat ziet Van der Wulp als zijn belangrijkste taak: de statuur van de premier beschermen. De Vries ziet Balkenende vooral als premier voor het CDA, die de volgende verkiezingen ook moet winnen.

Tot ergernis van Van der Wulp blijft De Vries zich vanuit die verantwoordelijkheid bemoeien met het communicatiebeleid van zijn baas. Als de RVD negatief adviseert over een bezoek van de premier aan een 'licht' publieksevenement, is het De Vries die Balkenende vaak toch weet te bewegen ernaartoe te gaan.

De verhouding tussen Van der Wulp en De Vries in de relatie met Balkenende is het best te omschrijven als een gedwongen menage a trois. De twee adviseurs werken noodgedwongen samen, maar hadden Balkenende het liefst voor zich alleen.

Waar de twee het overigens wel roerend over eens zijn, is dat op beide vlakken nog veel punten te verdienen zijn. Want tot nog toe heeft hun werk vooral bestaan uit het repareren van de ellende die over Balkenende heen kwam of die hij zelf veroorzaakte.

Zelfs toen de premier vorige week op bezoek mocht komen bij de Amerikaanse president George Bush, een publicitair inkoppertje, bleek achteraf dat de helft van de Nederlandse bevolking zich schaamde om zijn optreden daar. Maar dinsdag krijgt hij alweer een nieuwe kans, wanneer zijn tweede kabinet de eerste begroting presenteert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden