De reïncarnatie van de batterij

Bij de Afval-verwerking Rijnmond wordt een apparaat gebouwd om batterijen te scheiden naar type en op termijn ook naar inhoud....

OP DE vijftigste verjaardag van zijn vrouw bracht een gast een taart mee. Daarop prijkte een kaars die drie uur lang Happy birthday to you speelde. 'We werden er compleet gestoord van. Je weet niet half in wat voor malle produkten batterijen zitten', zegt mr W. van Alphen de Veer, directeur van de Stichting Batterijen (Stibat) in Zoetermeer.

Stibat is in het leven geroepen om de verwerking van afgedankte batterijen ter hand te nemen. Na jarenlang dralen van de producenten, begint de inzameling en verwerking van oude batterijen stilaan van de grond te komen, zo blijkt uit de voortgangsrapportage die Stibat begin juli aan het ministerie van Milieubeheer (VROM) zal uitbrengen.

De stichting telt thans 350 deelnemers. Behalve de importeurs van losse batterijen zijn allerhande producenten aangesloten die op de een of andere manier batterijen toepassen in hun produkten, bijvoorbeeld in verjaardagskaarsen.

Behalve spotjes op radio en tv en advertenties in de krant onder het motto 'lege batterijen?, lever ze in', begint Stibat deze zomer een campagne die campinggasten bewust moet maken. 'Als je ziet wat die allemaal meeslepen: radio's, walkmans, video-recorders, en draagbare telefoons om voor de tent te kunnen bellen', aldus Van Alphen de Veer.

Niet bekend

Verschillende ministers van Milieubeheer beten hun tanden stuk op de inzameling en verwerking van batterijen. De onwillige fabrikanten en importeurs voelden zich jarenlang niet verantwoordelijk voor de verwerking van dit klein chemisch afval. Begin vorig jaar was minister de Boer het beu. Met een Algemene Maatregel van Bestuur verplichtte ze de fabrikanten per 10 maart 1995 oude batterijen terug te nemen en te verwerken.

Sinds het decreet is alles pais en vree. De minister van Milieubeheer zou meer van dit soort ferme besluiten moeten durven nemen, want de batterijproducenten morren niet. 'Als het echt moet, dan gebeurt het ook', zegt Stibat-directeur Van Alphen de Veer. 'Als je ziet hoe snel de technische ontwikkelingen dan gaan, en hoe snel de benodigde investeringen worden vrijgemaakt.' Hij denkt dat dit jaar 80 procent van de batterijen wordt ingezameld. Volgens plan moet dat in 1998 90 procent zijn.

Vroeger schreeuwde de batterijenbranche moord en brand over de financiering van de verwerking. Vandaag de dag hebben de fabrikanten deze kosten eenvoudig doorberekend. 'De batterijen zijn gemiddeld 4 procent duurder geworden in de winkel, maar niemand ligt er wakker van', constateert Van Alphen de Veer. 'Het heeft niet - zoals wij aanvankelijk vreesden - geleid tot de grootscheepse smokkel door kofferbakartiesten die goedkope batterijen uit andere delen van Europa importeren.'

Onder verantwoordelijkheid (en op kosten) van de gemeenten worden de batterijen met chemobox, chemokar of via de middenstand ingezameld bij de gemeentedepots. Daarna is de batterijenbranche belast met het verdere verloop van de verwerking.

Op regionale verzamelpunten worden de veelal ongesorteerde batterijen opgeslagen. Voorheen gebeurde dat lukraak in de open lucht op de C2-deponie op de Maasvlakte, nu belanden ze - in vaten verpakt - in hallen op het terrein van de Afvalverwerking Rijnmond (AVR). De ruimten worden geventileerd en zijn voorzien van brandmelders.

Stibat heeft conclusies getrokken uit de mysterieuze batterijbrand in de C2-deponie van 1992. Van Alphen de Veer: 'Het is vrijwel zeker dat die brand is ontstaan door kortsluiting. Daar lag het hele Periodiek Systeem der Elementen rijp en groen door elkaar gestort.'

De brand was voor VROM aanleiding de hele handel onverwijld naar een bedrijf in de woestijn van de Amerikaanse staat Texas te transporteren. Daar ligt nog een pijnpuntje in de verhouding tussen overheid en batterijenbranche. 'Dat transport was niet zo'n goed idee', zegt de Stibat-directeur. 'Niet alleen moesten we tweeduizend zeemijl sjouwen met de batterijen, ook hebben we aanwijzingen dat de verwerking niet helemaal milieuverantwoord geschiedde'.

Het bedrijf is failliet verklaard, 'doorgestart' en ontvangt volgens Stibat nog steeds oude ingezamelde voorraden uit Nederland. VROM zegt geen enkele aanwijzing te hebben dat er iets mis is met het verwerkingsproces in Texas.

Maar de batterijproducenten zijn opgelucht dat ze zich nooit met deze verwerkingsroute hebben ingelaten. Amerikaanse batterijproducenten, zoals Duracell, zijn namelijk als de dood dat ze een milieuclaim aan hun broek krijgen voor schoonmaak van de woestijn.

DEZE PERIKELEN geven wel aan dat de fabrikanten nog met de verwerking in hun maag zitten. Om schadelijke en tegelijk waardevolle bestanddelen als kwik, nikkel, cadmium, zink en ijzer terug te winnen, is het een voorwaarde dat de bonte verzameling batterijen in zuivere deelstromen wordt gescheiden.

Daartoe wordt deze maand een sorteermachine in het centrale depot bij de AVR geïnstalleerd. Als een aardappelschudmachine zeeft het apparaat de afgedankte batterijen op maat. In oplopend formaat: knoopcellen, penlites, 9 volt-blokjes, grote staafbatterijen en ouderwetse, grote platte cellen. 'De grotere accu's uit kruimeldieven en boormachines - de zogeheten packs - worden met de hand van de transportband gehaald', zegt dr G. Rouweler, technisch adviseur van Stibat, en namens de Europese batterijen-producenten al jaren in de weer met verwerkingstechnieken.

Stibat erkent dat deze scheiding op maat nog geen garantie vormt voor zuivere deelstromen. Penlites, die onder meer in de walkman moeten, bestaan immers zowel in oplaadbare (nikkel-cadmium) vorm als in wegwerp (zink-koolstof en alkaline) uitvoering.

'Daarom installeren we dit najaar bij AVR een tweede apparaat. Dat is in staat de chemische samenstelling van de batterij te doorgronden. Een sensor meet de elektromagnetische eigenschappen, waarna de verschillende batterijen op uitwerpstations in verschillende bakken worden geschoten', aldus Rouweler. 'Dat elektronisch oog ziet alles', zegt Van Alphen de Veer. Op termijn zullen de batterijen wereldwijd worden gekleurd met diverse lakcodes, die gemakkelijk worden herkend door soortgelijke apparaten.

Na sorteren is de weg vrij voor hergebruik. Bij de firma SNAM in Lyon zullen de oplaadbare nikkel-cadmium batterijen via een thermisch proces worden verwerkt. Het nikkel begint samen met ijzer een tweede leven in roestvrij staal, terwijl het cadmium onder meer in nieuwe oplaadbare batterijen reïncarneert.

De knoopcellen worden getransporteerd naar de Duitse firma Trienekens te Grevenbroich, vlak over de grens bij Venlo. 'Met een destillatieproces halen zij het kwik eruit, terwijl ze ook in staat zijn zilver terug te winnen', aldus Rouweler. 'De contracten zijn rond.'

De bulk van de batterijenberg bestaat uit eenmalige zink-koolstof en alkaline-mangaan batterijen. Deze moderne kwik- en cadmiumloze wegwerpbatterijen kunnen in principe gemakkelijk worden herverwerkt bij Nedstaal in Alblasserdam. De ijzeren mantels van de batterijen verdwijnen in het staalbad; het grafiet blijkt een prima brandstof. Zo belanden de oude batterijen in nieuw staal.

Het zink verdampt en zet zich af op stof, dat, na afvangen in een filter, wordt teruggewonnen en opnieuw in de zinkindustrie wordt afgezet. 'De financiële positie van Nedstaal is niet rooskleurig, maar de verwerking van batterijen gaat door. De procedure voor de milieu-effectrapportage is doorlopen en de vergunning is nagenoeg rond', meldt milieumanager P. Lokerse. Het staalconcern moet onder andere nog meer stoffilters plaatsen. Door de malaise gebeurt dat pas volgende zomer in plaats van deze zomer. 'In oktober 1997 verwerken wij de eerste batterijen', verzekert Lokerse. Tot die tijd blijven ze opgeslagen bij de AVR.

HET IS lucratieve handel. Stibat gaat tussen de vierhonderd en achthonderd gulden per ton batterijen betalen, terwijl Nedstaal het nieuwe staal gewoon verkoopt. Dat er tussen de wegwerpbatterijen ook nog enkele tien jaar oude kwikhoudende exemplaren uit garage en hobbykamer zitten, is een tijdelijk probleem, vindt Lokerse. 'We mogen zestien kilogram kwik en cadmium per jaar lozen. Bovendien sterft het probleem vanzelf uit, want na het jaar 2000 komen ze nog slechts sporadisch voor.'

De batterijenbranche staat tevens voor de taak de recyclingsprocessen zo in te richten dat ook de moderne batterijen kunnen worden verwerkt. De oplaadbare nikkel-cadmiumbatterijen worden stilaan verdrongen door nikkel-hydride batterijen en lithiumbatterijen.

Rouweler erkent het probleem. 'Lithium kan zonder probleem in het staalproces worden verwerkt. Nikkel-hydride batterijen bevatten onder meer zeldzame aarden, waarvoor we een verwerkingstechniek in onderzoek hebben. Mogelijk is de SNAM te Lyon een optie.'

Op het blazoen van de batterijenbranche blijft echter nog een smet rusten. De branche is nog steeds slordig met het afdrukken van het kca-logo, als teken dat de batterij niet in de vuilnisbak moet, maar apart moet worden ingezameld. Vorige week bleek uit een steekproef van de Milieu-inspectie dat het logo nog vaak op de verpakking van de batterijen ontbreekt. 'We hebben het al honderden keren gezegd', verzucht Stibat-directeur Van Alphen de Veer, 'maar we hebben nu eenmaal een stel eigenwijze leden.'

René Didde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden