De rechter moet meepraten

Het recht heeft het gedicht verdrongen. Niet de poëzie, maar het recht is de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie....

Ik wil weten hoe mijn vader zijn laatste dagen in het verzorgingstehuis heeft doorgebracht en met wie, dus ik vorder van het verpleegtehuis dat zij mij dat persoonlijk laten zien. Ik wil bepalen waar de as van mijn overleden zoon moet worden verstrooid en eis afgifte van de urn of ten minste de helft van de as. Ik wil om emotionele redenen weten of het ziekenhuis verantwoordelijk is voor het verdrinken van mijn kind na een therapie in het hospitaalzwembad. Ik vind mijn dochter hoogbegaafd, dus ik eis van de school dat zij haar een klas laten overslaan. Ik erger me aan jouw conifeer op de perceelsgrens dus ik eis dat jij hem kortwiekt. Ik heb een stevig pak voor mijn broek gehad van mijn vader, dus ik heb een strafklacht wegens mishandeling tegen hem ingediend.

Zomaar een paar vorderingen van mens tot mens die de afgelopen tijd aan de rechter zijn voorgelegd. Die rechten komen je niet toe omdat je vrijgeboren Romein bent of lid van de adelstand, maar als individu. Het is een even groot goed dat je zo nodig voor een rechter je recht kan halen. In toenemende mate wordt een beroep gedaan op het recht en de rechter om geschillen te beslechten. Het recht en sommige rechters zijn de beroerdste niet en zij proberen zich aan te passen aan hun nieuwe lot van dorpsoudste.

Niet iedere rechter ziet dat als zijn taak. Opvallend is dat de geschillen waarover de rechter wordt geroepen te oordelen meer en meer van niet-juridische aard lijken te zijn. Het gaat om emotionele belangen als rouwverwerking, weten wie moreel verantwoordelijk is, gekrenkte persoonlijkheden. De eerdergenoemde voorbeelden uit de rechtspraktijk spreken boekdelen. Mensen willen in voorkomende gevallen niet zo nodig schadevergoeding of een verbod versterkt met een dwangsom, maar simpel een brief met excuses.

Recht en rechter weten niet zo goed wat hiermee te doen. Een recht op excuses is geen sanctie die in het wetboek staat. Hoe komt het dat mensen vaker weinig juridische problemen aan de rechter voorleggen? Hier laat de keerzijde van het individualisme zich zien. Al die individuen praten niet meer met elkaar. In een mailbox chatten we honderduit, maar in de trein in de ochtendspits doen we geen mond tegen elkaar open. Als we een probleem hebben, kroppen we dat op en proberen we daar niet in een gesprek uit te komen. Het poldermodel strekt zich niet uit tot buurmans tuin. Corrigerende sociale verbanden als een hechte familieband, een kerkverband en een dorpsgemeenschap bestaan niet meer. Het eerste commmunicatiemiddel is de aangetekende brief geworden. De dagvaarding is met stip gestegen.

Het is de taak van de rechter de ontbrekende of stukgelopen communicatie vlot te trekken. Daar is weinig juridisch aan. Eenvoudig is het al evenmin. Eenmaal in een proces beland, is het werkelijke geschil versluierd door een waas van juristerij. Achter een beroep op de verkrijgende verjaring van een erfdienstbaarheid van licht en uitzicht - bedoeld om een paar bomen op buurmans erf te laten verdwijnen - blijkt te zitten dat buurman vijf jaar geleden, toen hij een buitenmaat serre aan zijn huis heeft gebouwd, daarover geen enkel overleg heeft gepleegd met eiser. Praten met mensen is een gave of tenminste een vak apart. Daaraan gaat goed luisteren vooraf. Dat is niet iedere rechter gegeven. Hij wordt daar ook niet indringend op geselecteerd of speciaal voor opgeleid. Maar toenemend individualisme vereist een sociale rechter. Iemand moet het doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden