De rat moet worden kort gehouden

Staatsvijand nummer een is onder ons. Met vele honderdduizenden, waarvan het merendeel in Friesland, zo omvangrijk wordt de populatie muskusratten geschat....

WIO JOUSTRA

Een plaag? Jazeker, is het een plaag. En rattenvanger Hotze Jonker uit Midlum bij Harlingen put uit eigen ervaring. 'Ze vergraven alles. Daardoor zakken dijken en andere waterkeringen in. De boeren zakken weg met hun tractoren. Met z'n tweeën kunnen ze veel grond aan in één nacht als ze bezig zijn een nest te graven onder de grond. 's Zomers bouwen ze uit plantenmateriaal een kegelvormige hut met diverse gangen van tien tot vijftien centimeter breed. 's Winters bouwen ze boven de grond hutten van wel een meter hoog van biezen, wortelstokken en stengels, bijeengehouden door modder. Met woonkamers en een speciale voedselkamer. Het eerste wat de jongen leren is graven. Daarom zien de boeren ons graag op het land.'

De man was mager en bruin, hij had een hoekig, mager gezicht en twee lange, zwavelkleurige tanden die uit de bovenkaak staken en doorliepen tot over de onderlip, zodat deze wat naar binnen werd gedrukt. De oren waren heel dun en puntig van vorm en stonden heel ver naar achteren, in de buurt van zijn nekspieren. De ogen waren bijna zwart, maar als ze je aankeken, zag je diep in de pupillen een gele flits.

(Uit 'De Rattenvanger' van Roald Dahl)

Jonker is een van de veertig rattenvangers in dienst van het Waterschap Friesland. Officieel is hij muskusratbestrijder. 'Een prachtig beroep. Je bent zo vrij als een vogel. Niemand kijkt je op de vingers. Je ziet alles in de natuur, van voorjaar tot winter. 's Winters maken we fuiken van kippegaas, pasklaar voor de duikers in de sloten.'

Friesland is voor de muskusrat geschapen. Veel water, veel riet, slootjes met stilstaand water, veel groen. In Friesland tilt it op fan 'e ratten. Vorig jaar werden er meer dan honderdduizend muskusratten gevangen, een kwart van de totale vangst in Nederland. Met een kleine zeventigduizend kwam Gelderland op de tweede plaats. Wat dat betekent voor de totale populatie, in Friesland, in Nederland? Daarover durven experts geen schattingen te doen. Er wordt wel gezegd dat het aantal gevangen ratten met een factor vijf moet worden vermenigvuldigd.

Ondatra zibethicus, muskusrat, bisamrat, of bisonrat zoals de Duitsers zeggen, of waterkonijn zoals de Belgen het dier noemen, is staatsvijand nummer één. 'Dit dier moet gejaagd worden, anders verzuipen we met z'n allen', zegt Hessy van der Werf-Wind, uitbaatster van restaurant La Ferme & La Fermette in Twijzel, de enige eetgelegenheid in Nederland die het heeft aangedurfd de muskusrat op het menu te zetten. Al gebeurde dat, om voor de hand liggende redenen, onder de koosnaam wettergrienkjiffer, Fries voor 'watergroenknaagdier'.

Die naam doet de muskusrat overigens meer eer aan dan een vergelijking met de 'gewone' bruine of zwarte rat - de kadavervreters die overal zitten waar viezigheid is en die nog steeds naar hartelust via hun urine de ziekte van Weil verspreiden. Onlangs nog bij een niets vermoedende zwemmer in het Lauwersmeer.

Jonker: 'De muskusrat is een groeneter en een heel schoon beest. Hij is zo schoon dat zelfs de humus van de jongen uit het nest wordt verwijderd.' Op zijn ronde door de landerijen tussen Harlingen en Franeker toont hij het minuscule litteken van een beet met de kromme tanden van een muskusrat op zijn rechterarm. Niets aan de hand. Was het van een 'vieze' rat geweest, dan was het slechter met hem afgelopen.

De oogst is mager deze dag. De parings-diaspora is nog maar pas aan de gang. Enkele, pas geslachtsrijpe jongen, zijn in een fuik gezwommen in de Arumer vaart, nog voordat ze hun aandeel in de snelle voortplanting van dit, tot de familie van de woelmuizen behorende knaagdier. Jonker denkt dit jaar vijftien procent minder te vangen dan in 1994, zo'n 2500 in plaats van drieduizend. De populatie muskusratten in Friesland lijkt zich te stabiliseren; de groei neemt toe, maar niet meer zo drastisch als vroeger. Dat komt omdat intensiever en effectiever wordt bestreden.

De Groningers denken daar anders over. 'Bij honderden, ja, bij duizenden passeren ze de sluizen bij Gaarkeuken', schreef onlangs een regionale krant. 'Hier en daar wordt zelfs gefluisterd dat de Friezen hun sluizen en pompen vaker dan nodig openen teneinde de rat-race richting Groningen zo probleemloos mogelijk te laten verlopen. Met de handen in de zakken zien de Friese waterdeskundigen het leger des onheils hun wateren in oostelijke richting verlaten.'

Jonker moet er om lachen: 'Ik heb nog nooit een rat met de Friese vlag in de pootjes richting Groningen zien zwemmen.' En Douwe de Vries, coördinator muskusratbestrijding van het Waterschap Friesland, zegt: 'Als we er echt iets aan konden doen, dan gaven ze wel een stembiljetje waar ze willen wonen. Dan hadden we overigens ook al lang een bordje langs de kant van de vaart gezet met ''Vrij Veilig'' er op.'

Dat de muskusrat een plaag is, hebben de Europeanen te danken aan de Tsjechische graaf die in 1905 vijf diertjes meenam uit Noord-Amerika, zodat hij er op zijn landgoed op kon jagen. Om de verveling te verdrijven, als het ware. Snelle vermenigvuldiging en het ontbreken van voedselconcurrenten zorgden er voor dat ze zich in rap tempo over het continent verspreidden.

In Nederland werden ze voor het eerst in 1941 gesignaleerd. De muskusrat werd prompt tot staatsvijand nummer twee gebombardeerd, na de nazi's. Iedere Nederlander is sinds het begin van de jaren vijftig verplicht van (het vermoeden van) de aanwezigheid van muskusratten aangifte te doen bij het gemeentehuis.

'Juist', riep hij. 'Dat is het nou net! Daar heb je het gezegd! Een goeie rattenvanger mot meer op een rat lijken dan op iets anders ter wereld! Hij mot linker dan een rat zijn, en dat is niet zo makkelijk hoor, neem dat maar van mijn an'

Jonker geniet van zijn dagelijkse strijd met de muskusrat. Hij heeft respect voor het beest. 'We krijgen ze d'r nooit onder. Ze zijn verschrikkelijk gehaaid.' Klemmen, van zowel Amerikaanse als Nederlandse makelij, zijn nagenoeg onbruikbaar geworden. De oudere ratten hebben door hoe ze werken en geven die informatie door aan de jongen. Jaarlijks zijn er drie worpen van zes tot acht jongen. De jongen zijn na drie maanden geslachtsrijp. De levensduur is twee tot vier jaar.

'De moeder bijt de jongen dood die ziek zijn of in een klem zitten', aldus Jonker. 'Ook als de balans tussen mannetjes en vrouwtjes binnen een bepaalde groep niet goed is, wordt die door de groep zelf hersteld. Een gewone rat die te dicht bij het territoir van de muskusrat komt, wordt eveneens doodgebeten. Daarom blijft het zo'n sterk geslacht. Het is een prachtig mooi beest met een bruine, glanzende pels. Heel intelligent en schoon. Het past zich overal aan. In deze contreien eet het graan, bieten, gras, bloemkool en zoetwater-mosselen.'

'Alles is gericht op de overleving. Wanneer het water zakt dicht de oudere rat de tunnel naar het nest af met een prop om kleine roofdieren als hermelijnen en wezels buiten de deur te houden. De muskusrat is niet uit te roeien. Daar zijn we ook niet voor. Wij moeten ze kort houden. Alleen de nerts is een echte vijand. Maar die wordt hier niet geïntroduceerd. Want als er geen rat is pakt die wat anders. Kippen bijvoorbeeld. En dan hebben we hier de poppen aan het dansen.'

Hoofdgerecht van Wettergrienkjiffer volgens het recept van chefkok Izak van der Werf: braadt de muskusrat in de boter, ongeveer tien minuten aan beide kanten mooi bruin; afblussen met rode wijn en kippebouillon; een takje rozemarijn aan de saus toevoegen; in een oven van 140 graden 60 - 75 minuten in een pan met deksel gaar laten worden; muskusrat uit de saus halen (warm houden) en saus inkoken tot gewenste hoeveelheid; licht afbinden met maizena; te serveren met rode kool, spruitjes en puree; ook erg lekker met knoflook, bospaddestoelen, uitjes en/of spekjes.

Mals touwtjesvlees. Alsof er een stooflapje op je bord ligt, dat wat smaak betreft het midden houdt tussen wilde eend, fazant en wild konijn. Echtgenote Hessy: 'Het dier past in ons smaakpatroon. Een Nederlander houdt van gaar en mager vlees.' Er zijn in twee jaar tijd in de Twijzelse bistro duizenden van verorberd. Mensen kwamen van heinde en ver, maar vooral uit Duitsland, om de gebraden muskusrat - voor ¿ 37,50 in een viergangen-menu - te proeven.

De Van der Werfs hadden gehoopt dat hun restaurant niet het enige in Nederland zou blijven dat muskusrat op het menu durft te zetten. Bij hun experiment, mogelijk gemaakt door goede contacten met twee vangers in de buurt en met het Waterschap Friesland, gingen ze uit van een ideële doelstelling. Hessy van der Werf: 'We hoopten dat de muskusrat een vervanging zou zijn voor wild dat schaars wordt in Nederland, zoals eenden. Het gaat om een gezond, zeer eiwitrijk product. Als het toch gevangen wordt, maak er dan iets lekkers van. Nu kost het alleen maar geld om ze te vangen.' Alleen al in Friesland zo'n vier miljoen gulden op jaarbasis.

Het idee is niet aangeslagen. De poelier beschouwt de muskusrat nog als een eng beest. Niemand springt in het gat tussen vanger en restaurateur. De 'bah, vies' factor is te hoog. De komende herfst staat de wettergrienkjiffer ook niet meer op het menu van La Ferme & La Fermette in Twijzel.

Douwe de Vries: 'In verband met de bonthandel wordt Europese regelgeving opgesteld voor het gebruik van klemmen en fuiken. Die mogen eigenlijk niet meer gebruikt worden voor pelsdieren. Als we daarvan in Nederland niet mogen afwijken wat betreft de muskusrat, dan komen we knel te zitten. Om straks kans te maken ontheffing te krijgen, mag in Brussel absoluut niet de indruk ontstaan dat we de muskusrat gebruiken voor commerciële doeleinden. Ook al is dat bij lange na niet het geval.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden