ReconstructieSECRET

De rapportage van kolonel Duffield over de kaping bij De Punt

Het is 22 juli 1977, zes weken nadat bij het gehucht De Punt in Noord-Nederland de langste treinkaping in de wereldgeschiedenis met geweld is beëindigd. Kolonel Duffield, de Britse defensieattaché in Den Haag, verstuurt een uitgebreid verslag aan zijn superieuren in Londen.

De door een kogelregen doorboorde trein na de kaping door bij de Punt, Glimmen 11 juni 1977.Beeld anp

'SECRET - UK EYES A' staat er in kapitaal boven én onderaan alle bladzijden: dit rapport is staatsgeheim. Kolonel Duffield is er in geslaagd om gevoelige informatie te achterhalen over Operatie Mercedes, de bestorming van de trein.

Nu, bijna 40 jaar later, vormt zijn rapport belangrijk bewijsstuk in het proces over Operatie Mercedes. Liesbeth Zegveld, advocaat van de nabestaanden van twee omgekomen kapers, verwijst ernaar in een poging om te bewijzen dat er 'executies' op beide kapers hebben plaatsgevonden. 'Onbetrouwbare documentatie,' zegt de landsadvocaat, die er 'bijna om moest lachen.'

Wat heeft kolonel Duffield in die zomer van 1977 boven water gekregen over Operatie Mercedes, waarom deed hij dat en waarom zijn deze bevindingen nu mogelijk nog steeds relevant?

Advocate Liesbeth Zegveld en Brechtje Vossenberg bij de rechtbank van Den Haag voorafgaand aan de zaak van de twee doodgeschoten Molukse kapers.Beeld anp

Als Nederland op maandag 23 mei 1977 geconfronteerd wordt met een door Zuid-Molukkers gekaapte trein en een tegelijktijdig gegijzelde basisschool, wordt vanuit Den Haag op hoog niveau hulp gevraagd aan vier bevriende landen: Duitsland, Israël, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.

Britse SAS-soldaten (Special Air Forces) brengen direct een partij handgranaten per helikopter naar vliegveld Eelde, vlakbij De Punt. Ze zijn ook beschikbaar voor advies aan hun Nederlandse collega's van de Bijzondere Bijstands Eenheid (BBE).

Als alles voorbij is, mag kolonel Duffield samen met zijn Israëlische, Duitse en Amerikaanse collega's als dank aanschuiven voor een speciale 'briefing' van een hoge BBE-officier: Thies Rudolphie.

Kolonel Duffield haalt het merendeel van zijn informatie uit deze officiële 'briefing'. Maar dat vindt de ijverige Defensie-attache niet genoeg. Clandestien ('not obtained officially') weet hij ook de hand te leggen op onder meer foto's die de Nederlandse overheid op dat moment als staatsgeheim beschouwt. Krantenartikelen en gesprekken met Nederlandse militairen vullen het beeld aan.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Patrick van IJzendoorn / de Volkskrant

Kolonel Duffield beschrijft minutieus de bijna drie weken durende gijzeling van  'the intercity train 747 between Assen en Groningen' en de basisschool in Bovensmilde.

Zijn verslag bevat veel details die op dat moment bij het grote publiek waarschijnlijk niet algemeen bekend waren: bijvoorbeeld dat er gebruik is gemaakt van warmtefotografie, en dat mariniers vlak voor de bestorming van de trein op 11 juni explosieven hadden ingegraven rondom de trein.

Brisant wordt zijn relaas als het gaat om de voorbereiding voor Operatie Mercedes: de militaire bevrijding van de gekaapte trein op zaterdag 11 juni 1977. Volgens kolonel Duffield is er bij de officiële laatste 'briefing' aan de mariniers vlak voor de aanval iets ontoelaatbaars gebeurd.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Patrick van IJzendoorn / de Volkskrant

Deze briefing vindt volgens Duffield plaats in het commandocentrum in Assen rond middernacht op 10 / 11 juni. De commandant van de BBE, Ruud Kloppenburg, neemt daarbij het woord. Officieel is er op de geweldsinstructie niets aan te merken: er zal op de benen van de kapers ('terrorists') worden geschoten.

Maar tegen het einde van de bijeenkomst zou een anonieme hoge officier iets heel anders hebben gezegd: 'Remember, their legs go up to their necks.' Volgens Duffield is het duidelijk: de Nederlandse autoriteiten hebben alles in het werk gesteld om zoveel mogelijk kapers te doden. En zo wordt zijn rapport, 39 jaar na dato, ingebracht in een Nederlandse rechtszaal.

Grote vraag is: hoe betrouwbaar is zijn relaas? Duffield houdt zelf nadrukkelijk een slag om de arm. Hij weet niet zeker of de anonieme legerofficier zijn alternatieve geweldsinstructie daadwerkelijk heeft uitgesproken - 'one unnamed senior officer is believed to have said.'

Fouten

Het rapport van Kolonel Duffield is op veel punten feitelijk juist. Toch maakt hij ook regelmatig fouten in zijn verslag. Zo schrijft hij dat de gedode vrouwelijke gegijzelde, Hansina Uktolseja, samen met de kapers in het voorste deel van de trein sliep en door een van hen is doodgeschoten. Dat is pertinent onjuist.

Hij weet ook niet dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) afluisterapparatuur had verstopt in etenskratjes die naar de trein werden gebracht: ten onrechte gaat hij ervan uit dat de afluisterapparatuur door kikvorsmannen onder de trein is geplakt - in die dagen een wijdverspreide aanname.

Maar juist inzake de voorbereiding van de aanval lijkt Duffield over het algemeen goed op de hoogte. Zo stelt hij - terecht, en op dat moment niet algemeen bekend - dat er langdurig over het aanvalsplan is gediscussieerd, vooral omdat 'the authorities wanted exact figures of hostages likely to be killed or wounded in an assault.'

Uiteindelijk zou een aantal van 3 tot 13 gegijzelden genoemd zijn. Die schatting van de militairen werd geaccepteerd 'as hard fact, and this led to misunderstanding.' Hoewel de genoemde aantallen niet te verifiëren zijn, zou toenmalig premier Den Uyl later inderdaad toegeven dat hij pas groen licht wilde geven voor de bestorming nadat er door de BBE-officieren exacte cijfers waren genoemd.

De verklaring van Den Uyl zou pas naar buiten komen in 2000, bij het verschijnen van de documentaire Dutch Approach en het simultaan gepubliceerde boek De Molukse Acties. 23 jaar voordat het algemeen bekend werd, beschikte Duffield al over deze informatie.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Patrick van IJzendoorn / de Volkskrant

Intrigerend is dat volgens Duffield zelfs een plan heeft bestaan om de mariniers te vermommen als bomen en ze zo richting de trein te sturen, waar ze dan hun camouflage van zich af zouden gooien. Met Britse humor en een verwijzing naar Shakespeare merkt hij op: 'a sort of Great Birnam Wood operation.'

Dit verhaal valt niet te controleren aan de hand van de archiefstukken die de Volkskrant de afgelopen jaren heeft ingezien. Wel staat vast dat zowel de betrokken ministers als de BBE-officieren op een zeker moment ten einde raad waren en zeer wilde plannen hebben bedacht: onder meer om alle inzittenden in de trein - dus ook de gegijzelden - met gas te bedwelmen.

Duffield staat ook stil bij de bevrijding van de kinderen uit de school in Bovensmilde, 3 dagen na het begin van de gijzeling. Die kinderen werden ineens allemaal ziek - een verhaal waar BBE-commandant Rudolphie volgens hem grote twijfels bij had.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Patrick van IJzendoorn / de Volkskrant

In een bijlage van zijn rapport bespreekt hij de slagkracht van de dan pas opgerichte BBE, de Nederlandse speciale eenheden. Daarover is hij zeer kritisch. Volgens hem sluiten sommige mariniers zich erbij aan om de verkeerde reden: 'because they will not have to exercise outside the Netherlands and for the glamour of being in the BBE.'

Een beetje laatdunkend merkt hij op dat de mannen - gemeten naar Britse SAS-standaarden althans - ook niet 'really physically fit' zijn. Alles samengenomen is het een wonder dat de BBE-operaties steeds zo goed aflopen ondanks alle tekortkomingen: 'their succesful operations have been lucky.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Patrick van IJzendoorn / de Volkskrant

Het rapport van kolonel Duffield ligt voor iedereen ter inzage in the National Archives in Londen. De Britse overheidsarchieven uit deze tijd zijn sinds een aantal jaar openbaar: een enorm contrast met Nederland, waar alle archieven over de treinkaping pas vrij toegankelijk zullen worden in het jaar 2053.

Tot op de dag van vandaag, bleek vrijdag tijdens de rechtszitting in Den Haag, bestempelt de Nederlandse staat stukken over Operatie Mercedes als staatsgeheim. Het gaat onder meer om correspondentie uit 2014 tussen mariniers en onderzoekers van het ministerie van Justitie. Onlangs zijn deze brieven in een Wob-procedure aan de Volkskrant geweigerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden