De race tussen koe en schimmel

MOEDERS voeden hun baby het liefst met de borst. Dat ligt voor de hand; moedermelk heeft een preventieve werking op infectieziekten, vooral in het maag-darmkanaal....

Lactoferrine zou op grond daarvan inzetbaar kunnen zijn bij de bestrijding van infecties bij patiënten met een verminderde afweer, mits het in grote hoeveelheden beschikbaar is. Dat is nu niet het geval. Moedermelk is nauwelijks los verkrijgbaar en bevat slechts een gering gehalte aan lactoferrine. Om de grootschalige produktie hiervan is het allemaal begonnen bij het experiment met de wereldberoemde transgene stier Herman.

Zijn transgene nakomelingen geven, als alles volgens plan verloopt, melk die deze ontstekingsremmende stof bevat. De produktie van dit medicijn was in 1992 voor de commissie Schroten het belangrijkste argument, om toestemming te geven voor het verder fokken met Herman, naast het gegeven dat er voor die grootschalige produktie geen alternatieven waren.

Tot verdriet van de Dierenbescherming, die zich hevig blijft verzetten tegen het experiment met Herman. 'Lactoferrine is een geneesmiddel dat wanhopig op zoek is naar een ziekte', stelt de Dierenbescherming bij de lancering van de campagne 'moedermelk-uit-koeien'.

Bovendien, vervolgt de actiegroep enkele maanden later in een persbericht, 'is het al jaren te koop'. Daarmee worden de standpunten van Gene Pharming en het ministerie van Landbouw over het gebrek aan alternatieven voor de genetische experimenten met Herman onhoudbaar, concludeert de Dierenbescherming.

Humaan lactoferrine staat inderdaad in de catalogus van het Amerikaanse bedrijf Calbiochem, maar deze stof vormt geen alternatief voor de toepassingen van lactoferrine die Gene Pharming voor ogen heeft. Het produkt van Calbiochem wordt gewonnen uit menselijke moedermelk. Daarvan is niet al te veel beschikbaar. Dat uit zich in de prijs: volgens een woordvoerder van de Bredase vestiging van het bedrijf verkoopt het menselijk lactoferrine voor 8640 gulden per gram.

Bovendien valt menselijk lactoferrine op deze wijze niet op grote schaal te produceren. En daar was het Gene Pharming bij het experiment met Herman nu juist om te doen: grootschalige en kosteneffectieve produktie van menselijk lactoferrine door transgene koeien. Gene Pharming rekent op een produktieprijs van acht tot tachtig cent per gram, uitgaande van produktieniveau's van één tot tien gram lactoferrine per liter melk. Begin volgend jaar geven Hermans transgene dochters voor het eerst melk, en komt lactoferrine beschikbaar voor klinisch onderzoek.

Inmiddels lijkt een alternatief voor de produktie van menselijk lactoferrine binnen handbereik te komen. Het - alweer Amerikaanse - bedrijf Agennix is de eigenaar van de patentrechten op de produktie van humaan lactoferrine door transgene schimmels. Door het inbrengen van een kopie van een menselijk gen in de schimmel Aspergillus, is Agennix erin geslaagd met behulp van die schimmel humaan lactoferrine te produceren. Aspergillus heeft de zogenoemde GRAS-status (Generally Regarded As Safe), wat betekent dat produkten die ermee worden gemaakt volgens de regels van de Amerikaanse keuringsdienst van waren (FDA) veilig zijn voor menselijke consumptie.

Volgens Agennix is het door schimmels geproduceerde lactoferrine niet te onderscheiden van menselijk lactoferrine. Het middel zou geschikt zijn voor dezelfde antibacteriële toepassingen als de lactoferrine die de dochters van Herman gaan maken.

De zuiverheid van de door Aspergillus geproduceerde lactoferrine zou 99 procent zijn. Daarmee is de stof geschikt om in voeding te gebruiken. Voor intraveneuze toepassingen is een zuiverheid van 100 procent noodzakelijk. Ook dat is op langere termijn haalbaar, zo stelt Agennix.

Hoewel de produktie momenteel nog kleinschalig is, denkt het bedrijf begin 1995 voldoende lactoferrine te kunnen produceren om klinische tests te verrichten. Rond die tijd moeten ook Hermans dochters lactoferrinehoudende melk gaan geven voor hetzelfde doel.

Op basis van de huidige stand van zaken schat Agennix de produktiekosten van op deze wijze gemaakt lactoferrine op zo'n twee gulden per gram, wat overigens nog weinig zegt over de verkoopprijs. Wanneer grootschalige produktie mogelijk wordt - en zover is het nog niet - zouden de produktiekosten kunnen dalen tot twintig cent per gram.

Momenteel haalt lactoferrineproduktie door schimmels een produktieniveau van één gram per liter fermentatievloeistof. Uiteindelijk moet een opbrengst van tien gram per liter mogelijk zijn, meent Agennix.

Een commerciële fermentatie-installatie kan maximaal 225 duizend liter produceren. 'En dat in ongeveer een week', zegt Agennix-directeur R. Wyatt strijdlustig. 'We zijn in onderhandeling met verschillende bedrijven voor de produktie. Volgens onze berekeningen zijn er voor het equivalent van de lactoferrineproduktie die binnen enkele jaren met schimmels mogelijk is, zo'n achttienduizend transgene koeien nodig', schat hij losjes. 'Kunt u me overigens een foto van onze grote concurrent Herman sturen?'

De commissie-Kooreman werkt momenteel in opdracht van het ministerie van Landbouw aan de afronding van een onderzoek naar de alternatieven voor het project Herman. Dezer dagen wordt het rapport aan de minister aangeboden. Ook daaruit zal blijken dat het bij de lactoferrineproduktie een race wordt tussen Amerikaanse transgene schimmels en Nederlandse transgene koeien. En dan blijft nog steeds de vraag of die lactoferrine bruikbaar is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden