De raadsels van het ritueel

Wat heeft de wetenschap te zeggen over de actualiteit? Deze week: de paus en de kracht van rituelen.

Binnenkort zonderen 120 kardinalen zich dagenlang af om een nieuwe paus te kiezen. Ze volgen een eeuwenoud protocol, waarbij communicatie met de buitenwereld alleen geschiedt via zwarte en witte rooksignalen.


Rituelen zijn lang een evolutionair raadsel geweest. Vaak zijn ze tijdrovend, zoals meerdere keren per dag bidden. Soms lijken rituelen zelfs ronduit schadelijk, zoals bij de zelfkastijding van katholieken die de kruisiging van Christus naspelen. Ook een celibatair leven lijkt een vreemde evolutionaire keuze. Organismen zijn immers gericht op overleven en voortplanting.


Het antwoord schuilt wellicht in de steentijd. Uit opgravingen blijkt hoe de samenleving 35.000 jaar geleden drastisch veranderde. Families van rondtrekkende jager-verzamelaars werden zeldzamer. Onze voorouders organiseerden zich in grotere groepen waarbij ze zich meer specialiseerden. Dat kan alleen als men elkaar vertrouwt en samenwerkt - ook met individuen die niet tot de familie behoren.


Archeologen zien in diezelfde periode een bloei van spiritualiteit en religie. En dat kan geen toeval zijn, schrijft de Amerikaanse psychologiehoogleraar Matt Rossano in zijn boek Supernatural Selection. Het evolutionaire voordeel van rituelen is dat mensen die geen familie van elkaar zijn, toch een gevoel van gemeenschap en verwantschap krijgen.


Op één van de mooiste begraafplaatsen uit de steentijd - Sungi, vlakbij Moskou - werden drie 30.000 jaar oude lichamen gevonden, uitbundig versierd voor hun tocht naar het hiernamaals. Duizenden uren zaten er in het maken van de juwelen. Een gigantische investering die zomaar de grond in verdween. Maar ook een investering waarmee onze voorouders elkaar lieten zien: kijk 'ns hoe sterk ik geloof in ons gemeenschappelijk gedachtengoed en hoe hard ik me inzet voor onze groep.


Hoe groter het offer aan de groep, hoe hechter de gemeenschap? Daar zijn inderdaad aanwijzingen voor. De Amerikaanse antropoloog Richard Sosis spitte door de archieven van 19de-eeuwse communes. Conclusie: de communes met de strengste leefregels, hielden het langst stand.


Dezelfde antropoloog hield ook onderzoeken onder leden van Israëlische kibboetsen. Verreweg de meeste daarvan zijn niet-religieus. Een minderheid van ongeveer 7 procent heeft wel een religieuze grondslag en kent allerlei voorschriften en rituelen die de productiviteit lijken te hinderen. Bijvoorbeeld: de hoeken van de akkers mogen niet worden geoogst. En: je mag geen fruit eten van jonge bomen.


Toch zijn juist die religieuze kibboetsen financieel het gezondst, blijkt uit onderzoek. Ook opvallend: bij geldspelletjes in het laboratorium deelden de gelovigen het eerlijkst.


Of geloven in God sociaal gedrag stimuleert, is daarmee niet gezegd. Maar een omslachtig en tijdrovend ritueel op z'n tijd, kan uitstekend uitpakken voor het voortbestaan van de Homo sapiens.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden